Total Pageviews

11.3.13

PÀ – TẺN VÀ MỐI QUAN HỆ MÈO – DAO Ở VIỆT NAM


Cho đến nay vị trí của Pà - tẻn trong bản đồ các dân tộc ở Việt Nam vẫn chưa được giải quyết. Trước đây có người như Lunet de Lajonquière hay Điguet xếp Pà-tẻn vào nhom Dao có một số từ vị chung, nhưng hai ngôn ngữ này rất khác nhau. Hiện nay hai quan điểm về vị trí của Pà-tẻn trong bản đồ của các dân tộc Việt Nam như vậy vẫn còn tồn tại trong một số nhà nghiên cứu nước ta.
Bài nghiên cứu nhỏ này được viết trên cơ sở tài liệu điền dã dân tộc học mà bản thân tác giả đã thu lượm được qua các đợt đi khảo sát các tộc người Mèo, Dao Pà-tẻn ở Tuyên Quang và Hà Giang. Nó góp phần xác định vị trí của Pà-tẻn trong bản đồ các dân tộc Việt Nam.
Pà-tẻn còn được gọi là Mán Pà-tẻn hay Dao Pà-tẻn. Theo Bonifacy, tên tự gọi của đồng bào Pà-tẻn là Y viang nhè, dịch nghĩa là người đẵn gỗ. Theo điều tra của chúng tôi , tên tự gọi của đồng bào là Pa Hông hay Hông. Đồng bào tự gọi mình là PaHông me( người Hông). Hiện nay còn chưa giải thích một cách có thuyết phục ý nghĩa của chữ Hông. Còn tên gọi Pà-tèn, tức là tên các đồng bào, thì là do từ hai chữ âm Hán Bát tính mà ra. Bát tính nghĩa là 8 họ. Tộc người có 8 họ gọi là Pà-tẻn. Tám họ là: Trần, Phùng, Đắc, Lưu, Đặng, Lam, Văn, Lãnh, hay theo tiếng dân tộc: Sình, Phù, Tải, Lùi, Tẩu, Lan, Ván, Hũng.
Hiện nay ở Việt Nam người Pà-tẻn cư trú chủ yếu ở huyện Bắc Giang tỉnh Hà Giang. Ở đây có khoảng trên 200 hộ Pà-tẻn với số lượng trên dưới 1000 người, sống ở xã Tân Trịnh, Yên Bình, Tân Lập, Khuê Linh, Hữu Sản. Trong các xã ấy, đồng bào sống nhiều nhất ở xã Tân Trịnh (gần 120 hộ), và ít nhất ở xã Hữu Sản (7 hộ). Vào khoảng năm 1962 ở huyện Chiêm Hóa tỉnh Tuyên Quang có 6 hộ Pà-tẻn từ Hà Giang về, nhưng nay không còn nữa. Trước đây có người cho rằng ở Bảo Lạc tỉnh Cao Bằng có 4 gia đình, khoảng 30 người, gọi là Na-ê (dịch nghĩa là người ăn  lúa), cũng là một nhóm của Pà-tẻn (2). Hiện nay ở tình Yên Bái, có một số người dược xếp vào Dao, nhưng tiếng nói lại giống Pà-tẻn. Đây có phải là một nhóm Pà-tẻn không? Vấn đề còn phải tiếp tục nghiên cứu.
Người Pà-tẻn ở Việt Nam là từ Nam Trung Quốc di cư sang. Theo các cụ già người Pà-tẻn kể lại thì đồng bào di cư sang ta theo đường Hải Ninh. Từ đó lên Thái Nguyên, từ Thái Nguyên lên Na Hang (Tuyên Quang), rồi từ Na Hang lên Bắc Giang (Hà Giang). Theo tập tục của đồng bào, hiện nay khi người lớn tuổi chết, hồn phải được đưa qua biên giới. Trong “Bình hoàng khoáng diệp” có ghi ngành Mán thứ 8 trong số 12 ngành Mán đi vào phía sau miền núi Quế Lâm, gọi là Bát tính tôn man, hay là Mán Pà-tẻn. Quế Lâm có phải địa điểm xuất phát của quá trình di cư của đồng bào không, hiện nay còn chưa kết luận được. 
                                     3
Việc tìm hiểu ba tộc người Mèo, Dao, Pà-tẻn theo chương trình nghiên cứu toàn diện điền dã Dân tộc học cho phép rút ra mấy nhận xét sau đây:
                   I.VỀ TÊN TỰ GỌI 
            Tên tự gọi ba tộc người nay không giống nhau. Tên tự gọi của Mèo là Mông (nghĩa là người). Tên tự gọi của Dao là Kim miền (tức là người ở rừng núi). Tên tự gọi của Pà-tẻn là Hông.
                                     II. VỀ TIẾNG NÓI
             Lấy 95 từ vị cơ bản của 3 ngôn ngữ Mèo, Dao, Pà-tẻn, lập bản so sánh(1) chúng tôi nhận thấy trong số 95 từ ấy có 11 từ cả 3 ngôn ngữ giống nhau. Ngoài ra giữa tiếng Mèo và Pà-tẻn có 20 từ giống nhau. Giữa tiếng Dao và Pà-tẻn có 10 từ giống nhau. Giữa Mèo và Dao có 6 từ giống nhau. Như vậy giữa 3 ngôn ngữ nói trên, Mèo và Dao giống nhau: 11 + 6 = 17 từ trên 95 từ, tức là giống nhau dưới 18%. Ngôn ngữ Dao và Pà-tẻn giống nhau: 11 + 10 = 21 từ, tức 20%. Ngôn ngữ Mèo và Pà-tẻn giống nhau: 11 + 20 = 31 từ, tức 32%
            Nhận xét tổng quát có thể rút ra là:
            a) Ngôn ngữ Pà-tẻn một mặt giống với ngôn ngữ Mèo, mặt khác giống với ngôn ngữ Dao.
            b) Ngôn ngữ Pà-tẻn giống với ngôn ngữ Mèo nhiều hơn là giống với ngôn ngữ Dao. Cần nói thêm về cú pháp, nói chung cả 3 ngôn ngữ đều giống nhau. Thứ tự trong câu là: động từ, chủ từ, túc từ. trong khi ở cả 3 ngôn ngữ hình dung từ đứng sau danh từ (áo trắng), thì trong một số trường hợp khác tiếng Mèo và tiếng Pà-tẻn lại giống nhau và khác với tiếng Dao. Vị dụ với Mèo và Pà-tẻn thì thịt lợn (h’ncay h’npua, ghê bê), với Dao thì lợn thịt (tùng o). 
c) Trong một số trường hợp, nhờ tiếng Pà-tẻn làm vị trí trung gian nên ta có thể tìm ra mối liên hệ giữa tiếng Mèo và tiếng Dao. Ví dụ:
Việt               Mèo                      Pà-tẻn            Dao
sừng              cu tư                     tơcoong          chong
thổi               súa                        phi-ô              piệm
cá                  nghi-ê                   nhi, biảu         biảu
nếu như        dò lê                     alơpé              phấy
III. VỀ VĂN HÓA
Cũng như về tiếng nói, văn hóa của 3 tộc người Mèo, Dao, Pà-tẻn có một số yếu tố chung giống nhau. Nếu ta nghiên cứu hoa văn trên y phục phụ nữ của 3 tộc người nói trên thì ta sẽ thấy tuy về mức độ phong phú thì có khác nhau (hoa văn Dao phong phú hơn hoa văn Mèo và Pà-tẻn) nhưng những mô típ hoa văn chủ đạo thì ở cả 3 tộc lại giống nhau. Đó là hoa văn hình chữ thập, hoa văn hình quả trám và các biến dạng của chúng.
Cũng như vậy, nếu ta tìm hiểu các câu chuyện truyền thuyết về nguồn gốc các dân tộc. Ở Mèo có chuyện nạn hồng thủy, ở Pà-tẻn và Dao có chuyện quả bầu. Không những về cơ bản nội dung các câu chuyện giống nhau. Ví dụ: ở cả 3 câu chuyện đều có tình tiết lên núi cao lấy 2 tấm đá lăn xuống, nếu hai tấm đá tự ghép lại với nhau thì anh em (hoặc chị em) cùng huyết tộc có thể sống với nhau thành vợ chồng sau khi vì nạn lụt lớn loài người đã bị chết sạch. Dấu vết của tình tiết này hiện nay còn lưu lại trong ngôn ngữ Mèo. Trong tiếng Mèo nửa cối xay trên gọi là: je dỏ xi tri (cối xay chồng), nửa cối xay dưới gọi là je dỏ xi nia (cối xay vợ).
Bên cạnh những yếu tố văn hóa chung, giữa 3 tộc người Mèo, dao, Pà-tẻn có một số yếu tố văn hóa riêng. Điều cần chú ý là trên một số yếu tố văn hóa, Pà-tẻn một mặt thì gần với Mèo, nhưng mặt khác thì lại gần với Dao.
A.Pà-Tẻn gần với Mèo
1. Pà-Tẻn xem Mèo là anh cả (miêu quao panh co), tự xem mình là em hai (pa hông pả thơ)
2. Trong một số họ của Mèo và Pà-tẻn có họ giống nhau như họ Trần
3. Về y phục và trang sức, phụ nữ Pà-tẻn cũng cạo quanh đầu, chít khăn xếp to vành như Mèo trắng, váy cũng giống Mèo.
4. Ở một số họ Mèo có tục bón cơm cho người chết. Trong một tài liệu lưu trữ của tỉnh ủy Hà Giang (báo cáo tổng kết công tác xã trọng điểm) có viết: “Thày cúng Pà-tẻn khi chết được ngồi ghế và được bón cơm”.
5. Thoát nạn hồng thủy là hai chị em, chứ không phải hai anh em như Dao.
B. Pà-tẻn gần với Dao
1. Cả 8 họ Pà-tẻn đều kiêng không ăn thịt chó, vì tin rằng có một bà tổ lấy chó làm chồng, và xem chó như tổ tiên của mình. Trước đây, đến bữa ăn, người Pà-tẻn phải cho chó ăn trước, khi chó chết phải chôn cất tử tế. Không được đặt thịt chó lên bàn thờ. Dấu vết xa xăm của tô-tem giáo này ở người Pà-tẻn mờ nhạt hơn người Dao. Người Pà-tẻn không còn nhớ chuyện Bàn Vương như người Dao. Tuy vậy ở đây mối quan hệ gần gũi giữa 2 tộc người được thể hiện khá rõ.
2. Trong các họ của Dao và Pà-tẻn, có nhiều họ giống nhau: Phùng, Đặng, Trần, Đái, Lưu, Lan.
3. Váy phụ nữ Pà-tẻn màu đỏ rất giống váy Dao Đại bản.
4. Nhờ quả bầu mà 2 anh em (chị em) thoát khỏi nạn hồng thủy, chứ không phài nhờ trống gỗ hoặc thuyền như ở người Mèo.
4
Từ những vấn đề được trình bày trên, có thể rút ra mấy kết luận sau đây: 
1. Giữa 3 tộc người Mèo, Dao, Pà-tẻn, có một số yếu tố chung về ngôn ngữ và văn hóa.
2. Bên cạnh những yếu tố ngôn ngữ văn hóa giống nhau có thể dễ dàng  nhận thấy, cũng có một yếu tố ngôn ngữ văn hóa, nếu đem so sánh giữa Mèo và Dao thì khó phát hiện được mối quan hệ gần gũi. Nhưng nếu lấy Pà-tẻn làm yếu tố trung gian thì có thể thấy được mối quan hệ Mèo-Dao. Nói cách khác, nhờ có vị trí trung gian của Pà-tẻn nên mối quan hệ Mèo - Dao càng được thể hiện chặt chẽ hơn.
3. Giữa 3 tộc người Mèo, Dao, Pà-tẻn, nếu đem ra so sánh và lấy Pà-tẻn làm điểm tựa, ta sẽ thấy ngôn ngữ Pà-tẻn giống với Mèo nhiều hơn là giống với Dao. Con về văn hóa thì Pà-tẻn lại gần với Dao hơn là gần với Mèo.
4. Tài liệu cho phép nghỉ rằng 3 tộc Mèo, Dao, Pà-tẻn hiện nay là do cùng một nguồn gốc mà ra. Hiện nay 3 tộc này có các tên tự gọi (tức là ý thức tự giác về khối cộng đồng người của mình) khác nhau. Điều này chứng tỏ trong những điều kiện lịch sử nhất định, từ gốc chung tách ra 3 tộc ấy, và thời điểm tách ra khá lâu. Nếu căn cứ vào tài liệu ngôn ngữ thì Dao phải tách ra trước (vì tỷ lệ số từ giống nhau càng ít thì thời gian tách ra càng sớm).
5. Căn cứ vào tài liệu hiện nay về tự giác dân tộc, về ngôn ngữ về văn hóa như đã trình bày ở trên, chúng tôi nghĩ rằng không thể xếp Pà-tẻn chung với Mèo, cũng như không thể xếp Pà-tẻn chung với Dao được. Có thể xếp Pà-tẻn có một vị trí riêng nhưng không hoàn toàn độc lập với Mèo và Dao như Bonifacy chủ trương, mà nằm trong nhóm Mèo - Dao với 3 tộc Mèo, Dao, Pà-tẻn có những điều kiện rất thuận lợi về lịch sử (xưa cùng chung một nguồn gốc) và hiện tại để sớm kết hợp và hòa hợp lại thành một khối thống nhất. 

Phụ lục
BẢN SO SÁNH MỘT SỐ TỪ VỊ CƠ BẢN
CỦA 3 NGÔN NGỮ MÈO, DAO, PÀ - TẺN
   
 
Việt
Mèo
Pà-tẻn
Dao
     1.             
tất cả
sờ đơ i khỏa
pac lẽ
pa liền
     2.             
tro 
tsâu
casị
xai
     3.             
võ
tơu
cảlu
đơp
     4.             
bụng
plàng
ahung
càxia, tu
     5.             
to
hlo
hlô
hlua
     6.             
chim
nòng
tnung
nỏ
     7.             
cắn, đốt
to, nzao
tà
ngặt
     8.             
đen
đồ, hồ
quáng
kịa
     9.             
máu
nsang 
gai 
yam 
10.             
xương 
txang 
caxông
bung 
11.             
cháy, đốt
slơcu, tri, trau tơ
phộ coòng
poa tàu chịa
12.             
mây 
chau phoa, phua
ong hò
mâu mổ
13.             
rét
no, nao
nho
chuông
14.             
đến
chò
nung
tháo
15.            c
chết
tùa
tế
tê, tảy
16.             
uống
hàu
ọ
hốp
17.             
khô
khua
khê
gai
18.             
tai
nghiề, kha ó
akhồngbu
mu nòm
19.             
chó
dế, tiế
tliăng
tchú
20.             
đất
ang, poa
calê
nia
21.             
ăn
no
no
nhăn
22.             
trứng
cây
cô
cháo
23.             
mặt
moa
acôngmi
mching, may
24.             
mỡ 
trò
cảmhi
mmây
25.             
lòng
plâu
piâm bê
piây
26.             
lửa
tơư
ktơư
tàu
27.             
cá
nghiê
tăm biểu
biảu nhi
28.             
bay
da, rạc
da
dái
29.             
bàn chân
xitơư, chề
abalu
chàu pênh
30.             
cho
mua, pu, khơư
cợ
pun
31.             
tốt
zrông, crang
 
nống lũng, khua
32.             
xanh
nghioa, h’ntrua
diu
meng
33.             
tóc
plàu
pi
piây, pi
34.             
tay
tê
tpu
pua
35.             
đầu
háu, tàu
àchupi
ngoong
36.             
nghe
hnáo, nồng
ma
muống, hảy
37.             
tim
plơu
anong
bật diu
38.             
tôi
ú, cu
voòng
yia
39.             
giết
tua
ta
tây
40.             
biết
pàu, txơư
 
hin hay
41.             
lá
mblòng
cả mo
nòm
42.             
nằm
pư
pơ
puôi
43.             
gan
pla, sa
aphing
han
44.             
dài
dế, h’ntê
tô
dao
45.             
con chấy
khâu, h’nsâu
ta nọ
nòm giây
46.             
đàn ông
chí nin
kutòn
miền chằng
47.             
nhiều
sa, h’ntoa
co
xam, quang
48.             
thịt
ngra, h’ncay
gai
o
49.             
núi
trồng
atông
kia, kchoong
50.             
miệng
nghiau, khoa
             h’châu
h’nxinh
tpánh
51.             
tên(gọi)
h’npê
abô
bua
52.             
cổ
chada
achơngong
chiăng
53.             
mới
tsá, xia
xinh
xêang
54.             
đêm
hmao, moh’ntrư
akhongbeo
h’nchong
55.             
múi
ngiư, khoa h’ntrư
akhongbeo
h’nchong
56.             
không
chimua
ảmê
mái mai
57.             
một
i 
yi
yệch
58.             
người
mông, nình, heng
me 
miền
59.             
mưa
lò nà
đọ ang múng
tùy bi ủng
60.             
đỏ
lia
hơ tớ
xí
61.             
đường (sá)
ké mù
tcộ
chiau mình
62.             
rễ (cây)
chàng h’ntông
tcôngpa
zùng
63.             
cát
xua dê
 
piầy phay
64.             
nhìn
pổ, say
jo
poan, mảng
65.            h
hạt (giống)
nung
acá
nhim
66.             
ngồi
jậu
nhông
chuôi
67.             
da
tơử
Cảlíu
đốm
68.             
ngũ
pú
pợ
puôi
69.             
nhỏ
niê
jú
ton, pháy
70.             
khói
po
 
xiếu
71.             
đứng
sơ 
sơ
xâu
72.             
ngôi sao
hnòcrồ, nongen
acong
hấy
73.             
đá
pojê
ajô
la piê
74.             
mặt trời
hnô, luno
an hênh
pằn hoi, an hô
75.            q
bơi
pàong, đã dề
pà ong
chiêu wâm
76.             
đuôi 
tư
tơ tợ
tuôi
77.             
cái kia
tu tí, lu u
ong nhà
vua nòm cay
78.             
cái này
lu nề
ninh nha
nay nòm cay
79.             
mày
ò, cào, tơ
mú
mề
80.             
lưỡi
mblay
Tỡmbơ
biệt
81.             
răng
hna
tơmhi
nha
82.             
cây
nđông
tơpa
diăng
83.             
hai
ao
va
i
84.             
di
mò
nhi
mình
85.             
âm
cồ
bcông
chòm
86.             
nước
dề
ong
wâm
87.             
chúng tôi
pê 
pú
yiabua
88.             
cái gì
da chi
cà da
hái zũng
89.             
trăng
dơú
quan
pẹ
90.             
ai
tô từ
tilan
hái táo
91.             
đàn bà
po nịa
cổ phê
miền xia
92.             
vàng
dàng, càng
quơ
viăng, giàng
93.             
nói
ha, hay
coong
coong
94.             
mặt trăng
hii
alha
hlă, há
95.             
tròn
dình, khềnh
cả loòng
chùn
96.             
dày
pu
pọng
puộng
97.             
dàn gối
dòng chung
a co chi
khềnh nghênh bọ
98.             
móng chân
châu tơ
kẻ quý lu
châu độ goáy
99.             
sừng
cu từ
tcong
chong
100.             
ngực
hâu tsia
achọng
lơkhôt
 
Thông báo khoa học Sử học, tập IV,
Đại học Tổng hợp, Hà Nội, 1973
Phan Hữu Dật
 

9.3.13

MỐI QUAN HỆ TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN LỊCH SỬ CỦA CÁC DÂN TỘC TRONG KHU VỰC CHÂU Á - THÁI BÌNH DƯƠNG


1. Giới thiệu:
Thế giới hiện nay đang trải qua quá trình toàn cầu hóa, trước hết là về mặt kinh tế, ngày càng được mở rộng. Quá trình này diễn ra đa dạng và phức tạp - khu vực hóa là một hiểu hiện cụ thể của toàn cầu hóa. Nhưng mặt khác, khu vực hóa còn là sự đối trọng của toàn cầu hóa để bảo vệ và phát triển lợi ích của khu vực. Hai quá trình toàn cầu hóa và khu vực hóa dưới các mức độ và biểu hiện khác nhau đang diễn ra khắp các châu lục của hành tinh chúng ta. Đối với Châu Á, có thể nêu lên làm ví dụ: đó là ASEAN, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam và APEC.
Mọi người đều biết tổ chức hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (gọi tắt là APEC, Asia - Pacific Economic Cooperation) được thành lập từ năm 1989, cho đến năm 2006, gồm có 21 thành viên theo thứ tự thời gian, các nước tham gia APEC như sau:
Năm 1989: Úc, Brunây, Canada, Indonexia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Tân Zeelăng, Philipines, Singapore, Thái Lan, Hoa Kỳ (12 nước).
Năm 1991: Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, Hồng Kông, Đài Loan (3 nước và vùng lãnh thổ). Trong số này, Hồng Kông hiện nay đã trở về với lục địa.
Năm 1993: Mêhicô, Tân Ghinê (2 nước).
Năm 1994: Chilê ( 1 nước).
Năm 1998: Pêru, Nga, Việt Nam (3 nước).
Nếu xét về mặt địa lý:
- Ven bờ Tây Thái Bình Dương, phía Châu Á: Có 13 nước và vùng lãnh thổ.
- Ven bờ Đông Thái Bình Dương, phía châu Mỹ: 3 nước.
- Giữa hai bờ Đông - Tây Thái Bình Dương, ở Châu Đại Dương: 3 nước.
- Giữa hai bờ Đông - Tây Thái Bình Dương, ở châu Đại Dương: 3 nước.
Các quốc gia trong khu vực chưa tham gia APEC, có thể kể:
- Châu Á: Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên, Campuchia, Timo.
- Châu Mỹ: Ecuađo, El Salvado, Costa Rica.
- Châu Đại Dương: Còn nhiều quốc đảo chưa tham gia: Đảo Macan, Liên bang Micronedi, Đảo Palau, Đảo Nauru, Đảo Samoa, Đảo Salomon, Đảo Tonga, Đảo Tuvalu, Đảo Vannatu v.v…
Trong các khu vực đã được hình thành hiện nay, không có khu vực nào rộng lớn như khu vực Châu Á - Thái Bình Dương: chỉ tính quy mô của tổ chức APEC gồm 21 thành viên, ta cũng đã thấy tầm vóc của nó to lớn và quan trọng như thế nào. Nó đóng góp gần 50% tổng kim ngạch thương mại thế giới, 60% tổng sản phẩm toàn cầu và chiếm khoảng 40% dân số thế giới. APEC đã trở thành một khu vực tăng trưởng năng động bậc nhất thế giới. Mặc dù chịu ảnh hưởng của sự bất ổn thị trường dầu lửa, các nền kinh tế APEC vẫn đạt tốc độ tăng trưởng cao hơn mức trung bình của nền kinh tế toàn cầu. Điều đó chứng tỏ thuận lợi hóa, tự do hóa thương mại và đầu tư thực sự là động lực thúc đẩy phát triển, đem lại thịnh vượng cho cả khu vực APEC nói chung và từng nền kinh tế thành viên nói riêng.
Hội nghị APEC 14 do Việt Nam đăng cai đã được tổ chức tại thủ đô Hà Nội ngày 18-19 tháng 11 năm 2006 với chủ đề: “Hướng tới một cộng đồng năng động và phát triển bền vững và thịnh vượng”. Tuyên bố Hà Nội đã cam kết: Thúc đẩy tự do thương mại và đầu tư, tăng cường an ninh con người, xây dựng các xã hội vững mạnh và là một cộng đồng năng động hài hòa hơn. Sự thành công rực rỡ của Hội nghị được tất cả các nước thành viên và đông đảo dư luận trong nước và quốc tế nhiệt liệt ca ngợi. Như Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã nhận xét: “Thành công của Hội nghị APEC 14 đã nâng cao vị thế, uy tín và tiếng nói của Việt Nam trên trường quốc tế”.
Hội nghị APEC 15 vừa diễn ra ở Úc (2007) và đã thành công tốt đẹp.
2. Mối quan hệ của các nước trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong lịch sử.
Tổ chức APEC chỉ mới thành lập và đi vào hoạt động trong một thời gian ngắn, chưa đầy gần 20 năm, đã đạt được nhiều thành tựu rực rỡ. Tuy nhiên, không khỏi không có người đặt ra câu hỏi: Một tổ chức với quy mô to lớn như vậy liệu có thể tồn tại được lâu dài không? Một sự tìm hiểu nghiêm túc cho ta thấy rằng APEC sở dĩ thành công được như vậy là do nhiều nguyên nhân.
Trước hết, đó là do nhu cầu thiết thân của cuộc sống và đòi hỏi của sự phát triển kinh tế - xã hội của các dân tộc trong vùng. Đối với tiến trình thế giới, đó là thắng thế của xu hướng vì hòa bình ổn định hợp tác và phát triển. Với Việt Nam, xét đến cùng còn là do sự thắng lợi của chiến lược đại đoàn kết của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sự thành công của đường lối đối ngoại của Đang và Nhà nước ta: Việt Nam muốn là bạn của tất cả các dân tộc trên thế giới.
Nhu cầu của cuộc sống đó sở dĩ biến được thành hiện thực còn do những nguyên nhân sâu xa. Có một sự thực đáng ngạc nhiên là càng lùi xa về quá khứ, ta thấy các dân tộc trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã có những mối quan hệ trong lịch sử về nhiều mặt: nhân chủng, ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa. Chính mối quan hệ từ xa xưa của các dân tộc trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương là một đảm bảo vững chắc cho mối quan hệ ngày càng phát triển của các dân tộc trong khu vực hiện nay và trong tương lai.
2.1. Những mối quan hệ về nhân chủng
2.1.1. Căn cứ vào những thành tựu của Nhân chủng học trước kia và Nhân học hình thể của Nhân học ngày nay, từ hậu kỳ đồ đá cũ, cách đây 4 đến 5 vạn năm, ở miền Bắc châu Á hình thành đại chủng Mônggôlôit hay lục địa.
Mọi người đều biết trái đất chúng ta được phân chia ra  hai lục địa: Cựu thế giới gồm Châu Á, Châu Âu, Châu Phi, Châu Đại Dương (Úc). Còn Châu Mỹ được gọi là tân lục địa.
Khoa học ngày nay đã chứng minh rằng cả châu Mỹ, không kể những người thuộc đại chủng Ơrôpôit di cư sang trong thời gian gần đây và từ châu Âu, là từ châu Á di cư sang thông qua eo biển Bêrinh, bằng nhiều giai đoạn: giai đoạn đầu tiên cách đây 35-22 ngàn năm, giai đoạn thứ hai cách đây 22-10 ngàn năm, giai đoạn thứ ba cách đây 10-6 ngàn năm. Căn cứ vào sự phức tạp của các dân tộc châu Mỹ về ngôn ngữ, người ta dự đoán sự chuyển cư đó diễn ra không phải một lần mà bằng nhiều đợt, và con đường chuyển cư là từ Bắc xuống Nam.
Theo bản phân loại các dân tộc trên thế giới về phương diện Nhân chủng học của GS. N.N.Trêbôcxarốp cả dân bản địa châu Mỹ đều thuộc tiểu chủng Amêricanôit thuộc đại chủng Mônggôlôit, gồm có 3 nhóm loại hình từ Bắc xuống Nam (Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Patagôn) (Trêbôcxarôp, 1951),
Như vậy, hiện nay hầu hết các dân tộc hai bên bờ Đông Tây của Thái bình Dương đều thuộc đại chúng Mônggôlôit.
2.1.2. Về mối liên hệ nhân chủng giữa các dân tộc trong vùng, ta có thể nêu lên trường hợp thứ hai rất điển hình là người Pôlinêdiên. Mọi người đều biết ở châu Đại Dương, ngoài Úc, có 3 quần đảo là Mêlanêdi, Micronedi và Polinêdi. Người Mêlanêdirên, người Micronediên, người Oxtralien đều thuộc tiểu chủng Oxtralôxit thuộc đại chủng Nêgrô - Oxtralôxit hay còn gọi là đại chủng Xích đạo. Còn người Pôlinêdiên, theo bản phân loại nói trên của GS.Trêbôcxarốp thì thuộc một nhóm loại hình riêng, cùng với nhóm loại hình Nam Á, nằm trong tiểu chúng Nam Mônggôlôit hay còn gọi là Thái Bình Dương. Như vậy, người Pôlinêdiên từ xa xưa là chuyển từ bờ biển châu Á để dần định cư ngày nay ở Thái Bình Dương.
2.1.3. Có thẻ nêu lên một dẫn chứng thứ ba nữa, đó là người Ai-nu, lớp cư dân bản địa lâu đời nhất của Nhật Bản gồm 2 vạn người. Người Ainu có tầm vóc lực lưỡng, đặc biệt râu rất rậm. Người Ainu hiện nay phân bổ ở các đảo Hokkaido, Sakhalin và quần đảo Curin ở phía Bắc Nhật Bản. Nhiều người cho rằng về phương diện nhân chủng, người Ainu gần gũi với thổ dân Úc và Tân Ghinê. Trong bản phân loại của GS. Trêbôxacrốp, người Ainu, còn gọi là người Curil, nằm trong một nhóm loại hình, cùng với người Ănđamăng, Mêlanêdiên, Oxtralôit, Vêđôit…
Như vậy, trong lịch sử từ xa xưa, người Ainu đã từ địa bàn sinh tụ đầu tiên là châu Đại Dương chuyển cư theo hướng Nam Bắc lên đến tận phía Bắc Nhật  Bản ngày nay.
2.2. Những mối quan hệ về ngôn ngữ
Bản đồ ngôn ngữ của các dân tộc khu vực châu Á - Thái Bình Dương rất phức tạp. Trên lãnh thổ Oxtrâylia, người ta thống kê có đến 500 ngôn ngữ bộ lạc, trước khi người châu Âu đến khai phá. Còn ở chau Mỹ, từ Bắc đến Nam cũng có hàng trăm ngôn ngữ của thổ dân da đỏ. Ở châu Á, trong thời gian dài, các nhà ngôn ngữ học không thể xếp các ngôn ngữ Nhật Bản và Triều Tiên vào bất cứ ngữ hệ nào trên thế giới, do tính đặc thù của nó. Gần đây, người ta đã tạm xếp chúng vào nhóm Altai của ngữ hệ Uran - Altai.
Tuy nhiên, càng đi sâu tìm hiểu, ta sẽ thấy các dân tộc trong khu vực, dưới các mức độ khác nhau đã có mối quan hệ gần gũi về ngôn ngữ.
Vùng Đông Bắc Á châu, giữa lưu vực các sông Hoàng Hà và Dương Tử từ thời dại đá mới đã bước đầu hình thành một nhóm ngôn ngữ, sau trở thành ngữ hệ Hán - Tạng.
Ở vùng Đông Nam Á lục địa, bao gồm một phần phía Nam của lãnh thổ Trung Quốc ngày nay, từ sông Dương Tử trở về Nam, về miền Đông Bắc Ấn Độ (Assam, cao nguyên Sôta-Napua), từ thời đại đá mới, hình thành ngữ hệ Nam Á, bao gồm nhánh phía Tây là các ngôn ngữ Munda, nhánh phía Đông là các ngôn ngữ Môn-Khơme.
Còn vùng Đông Nam Á hải đảo và cả vùng biển Thái Bình Dương, nơi phân bố các quần đảo Pôlinêdi, Micronêdi, Melanêdi, thì cũng vào thời đại đá mới và sau đó hình thành ngữ hệ Mã Lai - Polinêdi hay còn gọi là ngữ hệ Nam Đảo.
Trong giới khoa học, người đầu tiên nêu lên ý kiến về ngữ hệ Nam Á là E.Kuhn (1883), nhưng người hoàn chỉnh lý thuyết về sự tồn tại của một ngữ hệ gọi là ngữ hệ Nam Á là W.Schmidt, năm 1907 (Schmidt, 1907). Cũng chính nhà ngôn ngữ học W.Schmidt, là người đã hoàn chỉnh thêm lý thuyết về một ngữ hệ nữa, gọi là ngữ hệ Nam Phương bao gồm các ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo (Schmidt, 1907).
Vào cuối thể kỷ XIX, có một nhà khoa học tên là Terrien De Lacouperie đã để xuất ý kiến về một ngữ hệ cực kỳ rộng lớn gọi là ngữ hệ Thái Bình Dương, còn gọi là ngữ hệ  Đông Á - Đại Đương, bao gồm 3 ngữ hệ Nam Á, Nam Phương và Hán - Tạng (De Lacouperie, 1887).
Sự tồn tại của ngữ hệ Thái Bình Dương, tuy cần có thêm tài liệu để chứng minh, nhưng việc các nhà ngôn ngữ nêu lên giả thuyết về sự tồn tại của ngữ hệ đó, chứng tỏ rằng các dân tộc khu vực châu Á- Thái Bình Dương, trừ các dân tộc phân bố ở ven bờ Đông Thái Bình Dương và Úc, còn phần lớn,dưới các mức độ khác nhau, đều có quan hệ gần gũi về ngôn ngữ.
2.3. Những mối quan hệ về lịch sử và văn hóa
2.3.1. Nói đến mối quan hệ trong lịch sử giữa các dân tộc trong khu vực, trước hết ta phải nêu lên mối quan hệ giữa người Trung Quốc với các dân tộc trong vùng. Trong quá trình phát triển lịch sử của mình, người Trung Quốc do nhiều nguyên nhân sâu xa về kinh tế và xã hội đã chuyển cư đến hầu khắp các nơi trên thế giới, và nói riêng trong khắp khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là Đông Nam Á, Riêng ở Việt Nam, người Hoa có mặt ở Việt Nam từ thế kỷ III trước Công nguyên. Sử ta ghi nhận có ba nhóm di cư tiêu biểu nhất, nhóm của Mạc Cửu, chống Thanh thất bại dẫn một đoàn 4000 người vào vùng Hà Tiên khai phá năm 1672. Nhóm Dương Ngạn Địch-Hoàng Tiến, và nhóm Trần Hưng Xuyên - Trần Anh Bình vào Mỹ Tho - Biên Hòa, được chúa Nguyễn cho vào khai phá vùng Đông Phố (Gia Đinh) năm 1679.
Trong vấn đề mở rộng giao lưu giữa Trung quốc với các dân tộc, ta phải kể đến nhà hàng hải Trịnh Hòa thế kỷ 15. Trong thời gian từ 1405 đến 1433, theo lệnh vua nhà Minh, thái giám Trịnh Hòa đã 7 lần chỉ huy một hạm đội hùng mạnh vượt biển xuống Đông Nam Á, sang Ấn Độ Dương, qua Tích Lan, Ấn Độ, các nước Ả-rập, vào biển đỏ và xuôi xuống bờ biển Đông Phi, chiêu dụ hơn 30 nước thần phục thiên triều. Có người còn nêu ý kiến cho rằng chính người Trung Quốc đã tìm ra châu Mỹ trước cả Crixtôp-Côlông (người tìm ra châu Mỹ năm 1492).
Các dân tộc trong khu vực trong trường kỳ lịch sử đã tiếp xúc và tiếp thu văn minh, văn hóa Trung Quốc, quan trọng nhất là Tam giáo. Riêng Khổng giáo Trung Quốc đã bắt rễ sâu rộng ở Nhật Bản. Triều Tiên và Việt Nam. Giao lưu văn hóa giữa các dân tộc thường diễn ra hai chiều có đi có lại. Trung Quốc không chỉ truyền bá văn hóa mà còn tiếp thu văn hóa. Mọi người đều biết cố đô Bắc Kinh có sự đóng góp trí tuệ của một kiến trúc sư tài ba Việt Nam là Nguyễn An. Ngược lại với dòng giao lưu Nam Bắc, một bộ phận con cháu hoàng tộc Lý do hoàng tử Lý Long Tường dẫn đầu đã vượt biển sang Cao Ly, xin tị nạn chính trị ở Trấn Sơn và có công chống quân xâm lược Mông Cổ thế kỷ 13, sau đổi làm Hoa Sơn, lập ra họ Lý gốc Việt ở Hàn Quốc và Bắc Triều Tiên.
Các nhà khoa học như GS.N.Matsumoto cho rằng trong văn hóa Nhật Bản vẫn còn chứa đựng một số yếu tố văn hóa Nam Á như nhà sàn, poncho, xăm hình con rồng. Còn thần thoại Nhật Bản thì mang tính biển giống thần thoại các dân tộc Bắc Á, Đông Nam Á, và châu Đại Dương (Matsumoto, 1928a). Ông ta còn nói trên lĩnh vực Nhân học hình thể, Khảo cổ học, Dân tộc học đã chứng minh được rằng các dân tộc Nhật với các dân tộc nói ngôn nữ Nam Á đã có mối quan hệ, thì không có lý do gì về phương diện ngôn ngữ lại không có mối quan hệ (Matsumoto, 1928b).
Căn cứ vào tài liệu khai quật khảo cổ học ở Equador của E.Estrada năm 1956, dựa trên đồ gốm cổ xưa rất phổ biến toàn Nam Mỹ, S.A.Arutiunốp cho rằng cư dân Nhật và Equador ven bờ vào cuối thiên niên kỷ IV-III trước CN dù rất xa nhau nhưng rất giống nhau về văn hóa (Arutiunốp, 1966).
2.3.2. Trong các dân tộc ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, có một số vấn đề mà nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều ngành khoa học khác nhau quan tâm rất lớn từ mấy thế kyrnay, đó là vấn đề nguồn gốc địa bàn sinh tụ và quá trình thiên di của các dân tộc thuộc ngữ hệ Malayo-Pôlinêdiên, tức Nam Đảo.
Người ta đề xuất rất nhiều giả thuyết về nguồn gốc của người Mã Lai, tức Anh đônêxia. Có ba luận điểm được chú ý nhiều hơn cả. Thứ nhất là giả thuyết về Tây Nam Trung Quốc. Một số nhà khoa học phương Tây, trước hết là G.Ferrand nêu lên quan điểm này (Ferrand, 1919). Tổng Bí thư Đảng cộng sản Indônêxia trước đây, ông Aiđích cũng cho rằng, tổ tiên người Inđônêxia hiện nay trước kia từ Tây Nam Trung Quốc theo các dòng sông mà thiên di xuống Đông Nam Á hải đảo (Aiđich, 1959). Nhưng quan điểm được nhiều người tán đồng thì cho rằng Đông Nam Trung Quốc mới là địa bàn sinh tụ của người Mã Lai. Người nêu lên quan điểm này trước tiên là nhà khảo cổ học Áo R.Heine Geldern (Geldern, 1932).
Năm 1942, một nhà khoa học Mỹ là P.K.Bênedict khi nêu lên giả thuyết về sự tồn tại của nhóm ngôn ngữ “Kađai” (Bênêdict, 1942), cho rằng ngôn ngữ Kađai là dấu nối giữa một bên là ngôn ngữ Thái, một bên là ngôn ngữ Anh đônexia tức Mã Lai, cũng là người tán thành quan điểm nói trên của R. Hein Geldern. Trong các nhà khoa học Liên Xô thì có GS.N.N.Trêbôcxarôp và GS.M.C.Levin là người bảo vệ luận điểm này một cách đầy sức thuyết phục (Lêvin và Trêbôcxarôp, 1951). Quan điểm thứ ba về nguồn gốc của người Mã Lai thuộc về nhà khoa học Mỹ W.Solheim II. Ông cho rằng khu vực nằm giữa Anhđôxêxia và Philipines chính là địa bàn sinh tụ của tổ tiên người Mã Lai, từ đó tỏa đi khắp nhiều nơi ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, lan sang tận đảo Madagascar ở Châu Phi (Solheim II, 1974).
Trong trường hợp địa bàn sinh tụ đầu tiên của người Mã Lai là Đông Nam Trung Quốc, con đường thiên đi có khả năng như thế nào? Người ta dự đoán người Mã Lai là cư dân mang đậm tính chất văn hóa biển, thạo nghề đi biển, nên con đường thiên đi là theo hướng Bắc – Nam, bằng đường biển và đường bộ, men theo bờ biển Tây Thái Bình Dương, trong đó, con đường biển là chủ yếu.
Từ Đông Nam Trung Quốc, các đợt di cư qua Đài Loan, Hải Nam, xuống phía Nam, đến các quần đảo châu Đại Dương, qua Philipines đến Inđônêxia, Malaysia, vượt qua Ấn Độ Dương đến Mađagascar và bờ biển Đông Phi. Ở đảo Mađagascar, châu Phi khoa học đã phát hiện ra rằng trong khi bờ biển phía đông Mađagascar mang nhiều yếu tố văn hóa Mã Lai và Đông Nam Á, thì bờ biển phía Tây đảo này lại mang đậm văn hóa châu Phi.
Con đường biển đi qua Đài Loan và Hải Nam để thiên di về phía Nam, ngày nay còn để lại dấu vết ở Đài Loan với sự hiện diện của tộc người Cao Sơn, và đảo Hải Nam với sự hiện diện của tộc người Hui Hui đều thuộc nhóm ngôn ngữ Mã Lai. Cần nói thêm ở Hải Nam còn có người Lê, thuộc ngôn ngữ Kađai. Về con đường bộ ven bờ biển của quá trình thiên di của người Mã Lai xuống phía Nam tuy không phải là con đường chính yếu, nhưng không thể không thừa nhận, Dẫn chứng là luận điểm của Bênêdict nói trên về nhóm ngôn ngữ Kađai ở Cực Bắc Việt Nam, giáp với biên giới Trung Quốc. Các nhà khoa học Việt Nam còn tìm được những yếu tố ngôn ngữ Nam Đảo trong dân tộc Laha ở Lai Châu, Sơn La. Trong tiếng Việt, người ta cũng đã thấy ngoài các yếu tố Môn - Khơme và Tày - Thái còn có một số yếu tố Nam Đảo. Ở miền Bắc nước ta, có một số địa danh có nguồn gốc tiếng Mã Lai. Nhưng quan trọng và đầy sức thuyết phục hơn cả là sự tồn tại của nền văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa tổ tiên của người Chăm vào giữa thiên niên kỷ thứ I trước Công nguyên đến đầu Công nguyên ở miền ven biển Trung bộ; sự thành lập vương quốc Champa với nền văn minh rực rỡ, mà các công trình kiến trúc để lại được thế giới chiêm ngưỡng, và riêng tháp Chăm Mỹ Sơn được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Dân tộc Chăm hiện nay ở nước ta có số dân lên đến 132.873 người. Ngoài dân tộc Chăm, ở nước ta hiện có 4 dân tộc nói ngôn ngữ Nam Đảo là Ê-đê (270.348 người), Gia-rai (371.537 người), Chu-ru (14.978 người). Raglai (96.931 người). Ngoài ra, cũng có thể một số nhóm nhỏ người Mã Lai thiên đi xuống phía Nam theo triền các con sông lớn ở Đông Nam Á lục địa (Cole, 1945, tr.6).
Có một vấn đề liên quan đến các dân tộc nói ngôn ngữ Nam Đảo ở nước ta là: Tổ tiên của đồng bào là thuộc lớp người thiên di bằng đường bộ từ Bắc xuống Nam, hay là thuộc lớp người thiên di bằng đường biển, từ Bắc xuống Đông Nam Á hải đảo, rồi từ đó thiên đi ngược trở lại lên miền Nam nước ta và định cư cho đến ngày nay. Tình hình không đơn giản, vì ở Tây Nguyên nước ta hiện song song tồn tại các dân tộc nói hai ngôn ngữ Môn-Khơme và Nam Đảo. Nhà khảo cổ học Áo R.Heine Geldern cho rằng cư dân nói ngôn ngữ Môn-Khơme là chủ nhân chiếc rìu đá mài có vai, còn cư dân nói ngôn ngữ Nam đảo là chủ nhân chiếc rìu đá mài hình tứ diện. Cả hai loại rìu đá mài đó đều thuộc thời đại đá mới, nhưng rìu đá có vai tồn tài trước rìu đá hình tứ diện. Quan điểm của R.Heine Geldern không đủ sức thuyết phục, vì có trường hợp trong một tầng văn hóa khảo cổ học, tìm thấy cả hai loài rìu, cho nên không thể nói cư dân nói ngôn ngữ Nam Đảo là lớp người đến sau cư dân nói ngôn ngữ Môn-khơme. Về mặt văn hóa, hiện nay hai lớp cư dân đó có một số khác biệt, như các dân tộc nói ngôn ngữ Nam Đảo mang đậm yếu tố mẫu hệ, còn các dân tộc nói ngôn ngữ Môn-khơme thì mang đậm yếu tố phụ hệ. Nhưng mặt khác, nhiều yếu tố văn hóa của hai nhóm người lại có nhiều chỗ tương đồng, rất khó phân biệt đâu là yếu tố riêng của từng loại cư dân. Một vấn đề đặt ra, cư dân nói ngôn ngữ Môn-khơme hiện nay ở Tây Nguyên, có phải xa xưa là người nói ngôn ngữ Nam Đảo, về sau lại bị Môn-khơme hóa. Trái lại cư dân nói ngôn ngữ Nam Đảo có phải xa xưa là người nói tiếng Môn - Khơme về sau bị Nam Đảo hóa.
Qua đó, ta thấy rằng mối quan hệ giữa hai loại cư dân này là một trong những vấn đề khó khăn phức tạp, nhưng đồng thời là hứng thú bậc nhất của khoa Đông phương học và hẹp hơn của khoa Đông Nam Á học hiện nay.
Để tìm hiểu địa bàn sinh tụ và quá trình thiên di của người Mã Lai, người ta sử dụng các khoa học liên ngành và phương pháp liên ngành, trong đó có ngữ thời học (Glottochronology). Ngữ thời học cho phép đoán định thời gian tách ra từ một khối chung để thiên di là khoảng 2.500 năm trước Công Nguyên.
2.3.3. Trong các dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Đảo, bên cạnh các dân tộc nói ngôn ngữ Mã Lai, các dân tộc nói tiếng Pôlinêdiên cũng đặt ra nhiều vấn đề khó khăn phức tạp về nguồn gốc và quá trình thiên di.
Mọi người biết rằng đến thế kỷ XVI thì người châu Âu mới lần đầu đến Thái Bình Dương. Trải qua 3 thế kỷ họ đã khám phá ra nhiều hòn đảo, nhưng đều thấy rằng những đảo có điều kiện cư trú đều đã có người sinh sống.
Ở châu Đại Dương, trong khi cư dân 3 quần đảo đều cùng thuộc một nhóm ngôn ngữ Mã Lai, về nhân học hình thể, người Mêlanêdiên và Micronêdiên thuộc tiểu chủng Oxtralôxit, còn người Polinêdiên lại thuộc tiểu chủng Nam Mônggôlôit. Nguồn gốc lịch sử và quá trình thiên di của người Pôlinêdiên là đề tài tranh luận khoa học mấy thế kỷ nay. Nói chung, có hai luận điểm chính về quá trình thiên di của người Pôlinêdiên. Quan điểm nguồn gốc châu Mỹ được một số nhà khoa học bảo vệ, trong đó nổi bật phải kể là nhà dân tộc học và khảo cổ học Na Uy tên là T.Heyerdahl. Để chứng minh cho thuyết lớp cư dân đầu tiên ở quần đảo Pôlinêdi là từ châu Mỹ sang, năm 1947 ông đã tổ chức một đoàn nghiên cứu, dùng các phương tiện di chuyển cổ truyền của thổ dân da đỏ, đi trên một chiếc bè từ Pêru sang Pôlinêdi (Heyerdahl, 1950). Năm 1969 và 1970, ông cũng bằng phương tiện thô sơ, dùng bè “Ra” đi từ châu Phi sang các đảo Trung Mỹ.
Để chứng minh cho thuyết này, người ta còn sử dụng cứ liệu về khoai lang (Impomoea batatas) là cây trồng có nguồn gốc Nam Mỹ. Người ta cho rằng sự hiện diện của khoai lang ở Pôlinêdi chứng tỏ rằng người Pôlinêdiên có nguồn gốc từ Nam Mỹ.
Tuy nhiên, quan điểm nguồn gốc Châu Á của người Pôlinêdi là có sức thuyết phục hơn và được nhiều người tán đồng hơn.
GS.Trêbôcxarôp như trên đã nói, đã chứng minh rằng sự hình thành tiểu chủng Nam Mônggôlôit trên cơ sở hỗn chủng giữa đại chủng Mônggôlôit với đại chủng Nêgrô-Oxtralôit đã đặt cơ sở cho sự ra đời của cư dân Pôlinêdiên, là một nhóm loại hình của tiểu chủng Nam Mônggôlôit hay còn gọi là Thái Bình Dương.
Nhà nhân học Xô viết Rôghinxki khi viết về sự phân bố đầu tiên của cư dân Pô lin ê di, dựa vào tài liệu nhân học hình thể, cũng cho rằng nguồn gốc châu Á của thổ dân Pôlinêdi đã được sự đồng tình rộng rãi của giới khoa học (Rôghinxki, 1966).
Về mặt ngôn ngữ, người có công nêu lên quan điểm cho rằng người Pôlinêdiên thuộc ngữ hệ Mã Lai - Pôlinêdiên là nhà khoa học Đức W.Humbôn.
Dân tộc học cung cấp cho ta những cứ liệu có sức thuyết phục về nguồn gốc châu Á của người Pôlinêdi. Đó là cứ liệu về cây trồng và gia súc, gia cầm hiện nay của người Pôlinêdiên.
Theo ý kiến của Manfred Urban, lợn, gà và chó của người Pôlinêdi có nguồn gốc châu Á (Urban, 1962). Tuy cùng chung một quan điểm về nguồn gốc châu Á của người Pôlinêdiên, nhưng những người đồng quan điểm này lại có những kiến giải khác nhau về những vấn đề cụ thể.
Để đi đến kiến giải chung, người ta sử dụng kiến thức khoa học liên ngành: Nhân học hình thể, ngôn ngữ học, khảo cổ học, nhân học văn hóa – xã hội, sinh học) động vật học, thực vật học, côn trùng học, môi trường địa lý v.v…) Người ta ứng dụng các kiến thức di biến cổ truyền của thổ dân (xem mặt trời, mặt trăng, sao, nhìn hướng gió, thủy triều, dòng nước, thậm chí tập quán các loại chim biển), đóng các loại phương tiện vận chuyển cổ truyền như bè kết bằng nguyên liệu tại chỗ (thân cây, dây mây v.v..). Các loại buồm và mái chèo truyền thống. Người ta đã tổ chức hàng trăm chuyến đi thực nghiệm trên biển v.v…
Có những vấn đề người ta đặt ra để tìm cách giải đáp như các chuyến đi có chủ trương, định hướng, đi rồi trở về nơi cũ, đi rồi không trở về, những chuyến cặp bờ một cách ngẫu nhiên, may rủi do bị tai nạn trên biển, gió sóng tạt vào bờ v.v…
Người ta tính rằng với kỹ thuật truyền thống, thổ dân không thể đi xa trên biển được, thường chỉ đi được 300-350 hải lý, vì kiến thức không bảo đảm đến được nơi định đến, và phương tiện vận chuyển không chịu được sóng gió lâu ngày trên biển. Vì vậy, có người đề xuất ý kiến lúc đầu ra một hòn đảo nào đó ở phía Tây, ở đó một thời gian rồi từng bước lần sang đảo phía đông. Nói chung, người ta tự đoán lúc đầu dừng lại ở tam giác nhỏ: Phigi - Samoa - Tonga, về sau mở rộng phạm vi thiên di ra tam giác rộng lớn, cực bắc là Ha-oai, cực Tây Nam là Tan Dêlăng, cực Đông Nam là Paxkhi.
Tổng kết công cuộc khảo sát công phu, lâu dài về nguồn gốc người Pôlinêdiê, K.P.Emory, năm 1959 nhận định như sau: “Ngày nay, có lẽ nghĩ đúng hơn cả là những người nguồn gốc khác nhau cùng một lúc đến được một trong các hòn đảo phía Tây của quần đảo Pôlinêdi vào khoảng 1500 năm trước CN. Ở đây trong điều kiện cô lập, hậu duệ của họ đã hình thành một số đặc điểm riêng biệt về tộc người, ngôn ngữ và văn hóa, mà ngày nay trở thành các yếu tố chung của tất cả người Pôlinêdiên. Những người Pôlinêdiên đầu tiên đó về sau thiên đi qua phía Đông đến quần đảo Tahiti. Ở đây, trong điều kiện bị cô lập, lại hình thành các hình thái ngôn ngữ và văn hóa của người Pôlinêdiên, mà về sau thiên di sang phía Đông đến đảo Paxkhi, về phía Nam đến đảo Tân Dêlăng, và phía Bắc đến đảo Ha-oai, họ đến các điểm cực này vào đầu thiên nhiên kỷ mới (Emory, 1959, tr.34).
Kết luận
Kết thúc bài nghiên cứu, có thể nêu lên mấy nhận xét tổng quát sau:
1. Các dân tộc trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương từ xa xưa đến nay, không phải sống cô lập mà đá có những mối quan hệ, giao lưu từ rất sớm, từ hậu kỳ thời đại đá cũ, cách đây 4-5 vạn năm. Đây là một mối quan hệ nhiều mặt: Nhân chủng, ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa. Mối quan hệ đó ngày càng được mở rộng và tăng cường, liên tục từ thời đại đá cũ, đá giữa, đá mới qua đồ đồng, đồ sắt cho đến hôm nay. Mối quan hệ đó diễn ra từ thời xã hội nguyên thủy và chuyển sang các xã hội có giai cấp,trải qua các hình thái kinh tế-xã hội của loài người. Có thể nói, các mối quan hệ ấy hiện nay trong khối APEC là đỉnh hợp tác từ xưa đến nay chưa bao giờ đạt đến.
Con đường giao lưu giữa các dân tộc trong khu vực đã diễn ra theo hai dạng: Một dạng theo hình tròn, chạy theo lòng chảo, từ bờ biển phía Tây sang bờ biển phía Đông của Thái Bình Dương; thời gian sau đó có thể tùy thời kỳ theo chiều ngược lại. Một dạng theo hướng đường thẳng xuyên Thái Bình Dương, từ Tây sang Đông và ngược lại, hoặc từ Bắc xuống Nam và ngược lại.
Nhìn hành tinh của chúng ta, ta thấy có hai đại dương quy mô rộng lớn, đó là Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Hai đại dương này đóng vai trò to lớn trong sự phát triển của nhân loại. Nếu ta chia châu Á ra làm hai phần, thì một khối của quả đất bao gồm châu Phi, châu Âu và phần châu Âu của châu Á. Đây là khu vực phát huy tác dụng của Đại Tây Dương. Một khối khác của quả đất bao gồm châu Mỹ, châu Úc và phần còn lại của châu Á. Đây là khu vực phát huy tác dụng của Thái Bình Dương. Xét vai trò của hai đại dương ta thấy sự phát huy tác dụng của Thái Bình Dương sớm hơn và mạnh mẽ hơn Đại Tây Dương, nếu so sánh thì có thể ví với vai trò của Địa Trung Hải đối với châu Phi, châu Âu và phần châu Âu của châu Á.. Sức tỏa sáng của Thái Bình Dương đối với sự phát triển của thế giới ngày càng được phát huy mạnh mẽ, không phải hôm nay mà còn trong tương lai. Không phải ngẫu nhiên, từ khi bước sang thế kỷ XXI không phải chỉ một số ít người dự đoán: thế kỷ XXI là thế kỷ của Thái Bình Dương.
2. Loài người từ xưa đến nay, trong quan hệ giữa người và người, do vấn đề lợi ích, nên không tránh khỏi xung đột, nhiều khi kéo dài và đẫm máu. Tuy nhiên, xung đột không phải là mặt chủ đạo, mà mặt chủ đạo là hòa bình, hữu nghị, và hợp tác. Đã có thời kỳ có người cho rằng dưới xã hội nguyên thủy, các bộ lạc này thường đặt các bộ lạc khác ra ngoài pháp luật (Hors la loi), nghĩa là có thể thẳng tay tàn sát. Đó là một quan điểm sai làm. Dân tộc học cho ta biết bao cứ liệu về tình hữu nghị giữa người và người, giữa bộ lạc và bộ lạc. Khi gặp nhau để nói lên mối thiện cảm, người ta mời nhau uống rượu, hút thuốc, ăn trầu, ôm nhau, ăn uống, nhảy múa. Nhà quý tộc Nga Miclu Maclai khi sang Tân Ghinê nghiên cứu Nhân học hình thể thổ dân Papou trong bút ký của mình đã viết rằng để biểu lộ lòng hiếu khách, thổ dân cho vợ hoặc con gái của mình ban đêm tiếp đón khách quý.
Sự giao lưu giữa các dân tộc khu vực châu Á-Thái Bình Dương cho ta một ví dụ sinh động về tính nhân văn của con người.
3. Người ta thường nói non cao biển rộng là lực cản thiên nhiên đối với sự giao lưu của con người. Tìm hiểu sự giao lưu của các dân tộc trong khu vực từ hàng vạn năm cho đến ngày nay, ta có thể nói rằng biển rộng, đại dương cũng là con đường để giao lưu văn hóa-kinh tế. Vấn đề cản trở sự giao lưu xét đến cùng đâu phải non cao, bể rộng, mà chính là lòng người.
Đảng Cộng sản Việt Nam ngày nay đề ra đường lối đối ngoại đa phương, rộng mở, người Việt Nam muốn là bạn của tất cả các dân tộc trên thế giới chính là thể hiện khát vọng của dân tộc ta vượt qua tất cả khó khăn, trở ngại để được sống thịnh vượng trong một thế giới vì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển.
Tài liệu tham khảo
1. Aiđich, D.N.1959, Xã hội Inđônêxia và cách mạng Inđônêxia, Mạc tư khoa, tiếng Nga.
2. Arutiun ốp, S.A. (1966), “Các quan hệ cổ đại xuyên Thái Bình Dương - huyền thoại hay sự thật”, Tạp chí Dân tộc học Xô Viết, Số 4, Tiếng Nga.
3. Bênêdict, P.K. (1942), “Thái, Kađaianand Indonesia.
Phan Hữu Dật


8.3.13

MA THUẬT LÀM HẠI TRONG TÍN NGƯỠNG CÁC DÂN TỘC VÀ PHƯƠNG PHÁP KHẮC PHỤC


Ma thuật, tiếng Anh là magic, tiếng Pháp - magic, tiếng Nga - Maura, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp: mageia. Vậy ma thuật là gì? Cho đến nay trong giới khoa học vẫn còn những kiến giải khác nhau.
Nhiều người cho rằng ma thuật là những hành động khác nhau của con người, nhằm một mục đích nào đó, tác động đến ngoại giới, bằng các biện pháp như thần chú, lời nguyện, thuốc men… Niềm tin có thể tác động đến ngoại giới này xuất hiện rất sớm trong lịch sử loài người. Đây là niềm tin “ngây thơ”, khi trình độ hiểu biết của con người còn thấp và con người nguyên thủy còn bất lực trong cuộc đấu tranh với các lực lượng tự nhiên để sinh tồn. Ma thuật dựa trên cơ sở niềm tin rằng bên cạnh thế giới thực, dường như còn tồn tại một thế giới siêu nhiên, các hiện tượng của giới tự nhiên dường như được các sức mạnh siêu nhiên chi phối, và con người trong những hoàn cảnh và điều kiện nhất định dường như có được sức mạnh siêu nhiên, mà nhờ đó tác động đến các hiện tượng tự nhiên và số phận con người theo mong muốn của mình.
Ma thuật xuất hiện trong xã hội nguyên thủy, là một hình thái của tín ngưỡng nguyên thủy. Nó tiếp tục tồn tại trong các xã hội có giai cáp và nhà nước. Cố nhiên, trong xã hội nguyên thủy, sự tác động của nó đến con người sâu rộng, phong phú và đa dạng; còn trong các xã hội có giai cấp, phạm vi tác động của nó bị thu hẹp, biểu hiện của nó bị biến tướng và nhiều trường hợp dưới dạng tàn dư. Có một điều, cho đến nay có người còn chưa nhận thức được rằng ma thuật không chỉ tồn tại trong các tín ngưỡng nguyên thủy, mà nó còn là một yếu tố không thể tách rời trong tất cả các tín ngưỡng tôn giáo của loài người, từ đa thần giáo đến nhất thần giáo, từ tín ngưỡng tôn giáo nguyên thủy đến hình thái tôn giáo dân tộc, khu vực và tôn giáo thế giới.
Từ trước đến nay, trong giới khoa học không ít người quan tâm nghiên cứu ma thuật. Ta có thể kể F.Heghen, G.V.Plekhanốp, A.Lenan, D.Frazer, đặc biệt nhà dân tộc học Xô viết, Giáo sư S.A.Tôcarep với công trình “Bản chất và nguồn gốc ma thuật” (Tôcarep, 1959). Trong cuốn sách “Tôn giáo các dân tộc trên thế giới”, khi đề cập đến tôn giáo các dân tộc cụ thể, Giáo sư S.A.Tôcarép không bao giờ không nói về ma thuật.
Một trong những vấn đề khi nghiên cứu ma thuật là sự phân loại. Có thể nêu lên một số cách phân loại như sau:
1. Căn cứ vào mức độ phức tạp, người ta chia ra hai loại ma thuật:
a. Ma thuật với tác động mang tính cá nhân. Ví dụ, người ta tin rằng nếu đi đường mà gặp một con mèo đen chạy qua thì đó là sự báo trước điều bất hạnh. Để tránh rủi ro, người ta phải dùng ma thuật. Có người nhổ nước bọt ba lần qua vai trái.
b. Ma thuật với tác động mang tính tập thể. Ví dụ, để tránh bệnh dịch vào làng, có dân tộc, nửa đêm các bà già đánh trần, ca những ai khúc, đọc những lời cầu khẩn trong khi dùng cày chìa vôi hoặc lưỡi cày vạch những đương cày quanh làng.
c. Nghi thức ma thuật cá nhân hay tập thể bao gồm một hệ thống hành động. Ví dụ, để chữa bệnh lao, có dân tộc lấy nước từ ba cái giếng, ngâm mùn phế liệu từ ba nhà gỗ, rồi ném thẳng tay xuống đất từ ba mái nhà đó.
2. Căn cứ vào tính chất, người ta phân biệt ma thuật phòng ngừa và ma thuật gây hấn:
a. Ma thuật phòng ngừa, hay ma thuật bảo vệ hoặc xua đuổi: Để thực hiện, người ta mang bùa hộ mệnh, sử dụng các loại thuốc men…
b. Ma thuật gây hấn: Gồm các hình thức ma thuật làm hại người (của cá nhân hay tập thể).
3. Căn cứ vào sự tác động đến đối tượng trực tiếp hay gián tiếp, gần hoặc xa, toàn bộ hay một bộ phận con người để phân loại:
a. Sức mạnh vào sự tác động bằng tiếp xúc trực tiếp vào con người như mang bùa, sử dụng thuốc men. Thổ dân châu Phi khi đi săn mang bùa các loại sừng sơn dương, da và đuôi mèo rừng, vỏ quả hồ đào, vỏ ốc, răng và móng chân báo trong người để tránh tai họa và cầu may. Để tránh sử tử và báo vồ thì mang bùa bằng răng và móng các con thú ấy. Ví dụ, để gây tác hai cho kẻ thù ở bộ lạc lân cận, phù thủy thổ dân Úc thường hướng một chiếc đũa nhọn hay một khúc xương về phía kẻ thù thì thầm nguyền rủa. Họ tin rằng làm thế kẻ thù sẽ chết hoặc bị đau ốm nặng. Họ còn buộc dây vào khúc xương, cắm xuống đất, ném xương vào kẻ thù và tin rằng làm vậy, máu kẻ thù sẽ bị hút theo dây và tuôn vào đất.
c. Ma thuật từng phần: Muốn gây hại kẻ thù, người ta tìm cách lấy một nắm tóc, một mảnh y phục, thậm chí một ít phân của kẻ thù, để làm phù phép thay cho tác động đến toàn bộ cơ thể kẻ thù và nói lời nguyền. Vì thổ dân ở Tân Ghinê gìn giữ tóc của mình, nên để có tóc thổ dân Papou dùng cho nghiên cứu chống lại quan điểmphân biệt chủng tộc, nhà dân tộc học Micluc Maclai đã buộc phải đổi tóc của mình để lấy tóc thổ dân. Khi trở về Nga, tóc trên đầu ông bị thưa hẳn đi. Với thổ dân Mêlanêdi, để gây hại kẻ thù, họ lấy tóc, thức ăn thừa của kẻ thù ném vào lưng chúng.
4. Ma thuật thực hiện bằng thủ pháp bắt chước. Nhiều tộc người trước lúc đi săn thú thường vẽ hình thú trên mặt đất, nhảy múa vòng quanh hình thú, lấy giáo lao đâm vào hình vẽ. Hoặc trong chiến tranh bộ lạc, tước khi xuất trận cũng vẽ hình người và làm như trên. Thổ dân da đỏ (bộ tộc Ôtgipve) thì tạc đầu kẻ thù bằng gỗ, phóng lao vào, và tin kẻ thù sẽ chết.
5. Có người còn nêu lên một loại hình ma thuật bằng lời nói (thần chú, lời cầu nguyện). Nhưng quan điểm này không được chấp nhận, vì người ta cho rằng ma thuật lời nói không phải là một hình thức riêng biệt, mà nó hiện diện trong tất cả các hình thức ma thuật khác.
6. Đáng chú ý hơn cả là cách phân loại ma thuật dựa trên mục đích.
a. Ma thuật đen và ma thuật trắng. Cách phân loại này rất thịnh hành thời Trung thế. Người ta cho rằng ma thuật trắng là loại ma thuật dựa vào sức mạnh huyền bí của các lực lượng sạch, tức thần thánh để tác động đến tự nhiên và số phận của con người. Còn ma thuật đen thì dựa vào lực lượng không sạch, tức là sức mạnh hư ảo của ma quỷ để tác động đến con người và tự nhiên.
Với sự phát triển của tri thức nhân loại, người ta thấy rằng một sự nhận thức như vậy là phi lý và không có cơ sở, vì trên thực tế, cả thần thánh lẫn ma quỷ đều không có thật và đều do trí tưởng tượng, hư ảo của con người tạo ra mà thôi. Ngày nay, tuy cũng chia ma thuật ra làm ma thuật đen và ma thuật trắng, nhưng người ta có cách giải thích như sau: Theo Michel Panoff và Michel Perrin, ma thuật đen là loại ma thuật dùng để thu phục ma quỷ và chế ngự các lực lượng siêu nhiên nguy hại, lấy đó làm công cụ để giết người. Tất cả các xã hội của loài người đều lên án nó và phân biệt nó với ma thuật trắng. Còn ma thuật trắng là loại ma thuật dùng để tránh khỏi nạn nhan của ma quỷ. Như vậy nó không được xem là phản xã hội, như ma thuật đen (Panoff, Perrin, 1973, tr.165-166).
Ma thuật như trên đã trình bày dù chỉ là một hình thái tín ngưỡng trong hệ thống tín ngưỡng-tôn giáo đa dạng và phức tạp của con người, nhưng nó bao gồm nhiều vấn đề từ bản chất, nguồn gốc, các loại hình, quá trình phát triển, sự tồn tại trong các xã hội tiền tư bản chủ nghĩa, thậm chí cả ngày nay - trong các xã hội công nghiệp, dưới dạng tàn dư. Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập đến một khía cạnh của vấn đề loại hình là ma thuật làm hại, vì nó gây tác hại rất nghiêm trọng đến an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và sự đoàn kết gắn bó của cộng đồng cư dân và dân tộc. Còn ma thuật trắng mà theo sự phan loại hiện nay bao gồm các ma thuật mưu sinh, ma thuật chữa bệnh, ma thuật tình yêu, ma thuật chiến tranh sẽ được đề cập trong một dịp khác.
Ma thuật làm hại, còn được gọi là ma thuật đen, ma thuật dữ. Đây là một trong các loại ma thuật cổ xưa nhát của loài người.
Mọi người đều biết tôn giáo tín ngưỡng không phải được nảy sinh cùng lúc với sự xuất hiện loài người. Loài người phát triển đến một giai đoạn nào đó mới xuất hiện tôn giáo. Tôn giáo tín ngưỡng nảy sinh do hai nguồn gốc: nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội. Nguồn gốc nhận thức là sự phát triển trí tuệ còn thấp, là sự hạn chế về dân trí. Còn nguồn gốc xã hội để nảy sinh ma thuật làm hại trong xã hội nguyên thủy, hình thái kinh tế - xã hội đầu tiên của loài người là như thế nào? Xã hội nguyên thủy là một xã hội chưa có giai cấp, chưa có nhà nước, chưa có áp bức và bóc lột. Tuy chưa xuất hiện mâu thuẫn đối kháng, nhưng cũng đã nảy sinh mâu thuẫn gắn liền với sự phân công lao động tự nhiên (phân công lao động theo giới và theo tuổi) trong nội bộ từng cộng đồng theo huyết thống; các loại hình lao động trí óc, các loại tri thức dù là sơ khai đều do tầng lớp cao tuổi nắm giữ. Sự vi phạm vô tình hay cố ý ranh giới sinh sống giữa các thị tộc và bộ lạc cũng thường dẫn đến những mối quan hệ căng thẳng, cả khi phải giải quyết xung đột bằng chiến tranh. Sự cô lập và biệt lập của các thị tộc bộ lạc cũng là điều kiện để nảy sinh sự thiếu hiểu biết lẫn nhau, vì sự thiếu tin cậy lẫn nhau là mảnh đất đẻ cho ma thuật làm hại sinh sôi nảy nở.
Tài liệu dân tộc học thế giới nói lên rằng các bộ lạc thông thường quy hành động ma thuật làm hại cho các bộ lạc khác và sinh sống ở xa họ. Những cuộc xung đột đẫm máu của thổ dân Úc thường xảy ra bất ngờ và vào đêm tối. Tính bất ngờ và bí mật, hoàn cảnh đêm tối làm cho thần kinh con người căng thẳng, càng làm cho người ta tin hơn vào hiệu năng của ma thuật làm hại và làm tăng sự sợ hãi đối với ma thuật làm hại. Người ta không biết từ đâu, lúc nào, bằng phương tiện gì, kẻ thù thực hiện ma thuật làm hại, ví dụ, phóng đến một mũi lao, mà người ta không có cách nào chống cự lại.
Theo các nhà nghiên cứu, ma thuật làm hại là một hiện tượng phổ biến rộng rãi trong tín ngưỡng các dân tộc, làm cho các dân tộc luôn sống rong sự sợ hãi. Người ta cho rằng cũng có thể thực hiện các nghi lễ ma thuật làm hại. Tuy nhiên trên thực tế, sự sợ hãi và sự thực hành ma thuật làm hại bao giờ cũng lớn hơn những hành động ma thuật làm hại diễn ra trong thực tế. Các nhà nghiên cứu cho rằng ở các thổ dân, trong khi có chuyên gia của loại hình ma thuật khác như ma thuật chữa bệnh, thì với ma thuật làm hại, không có các chuyên gia thành thạo và nổi tiếng, vì lẽ một mặt người ta sợ hãi loại ma thuật này, nhưng mặt khác, cộng đồng trừng trị rất nghiêm khắc những người thực hành ma thuật làm hại, nên không có kẻ nào mạo hiểm tự xưng mình là chuyên gia thành thạo loại ma thuật đó.
Ma thuật làm hại không chỉ tồn tại ở các xã hội nguyên thủy, mà ngay ở các xã hội có giai cấp, thậm chí ở các xã hội công nghiệp châu Âu, Các dân tộc châu Âu cũng tin rằng những dân tộc láng giềng của họ có lối sống và nền văn hóa khác biệt thì vẫn có thể thi hành ma thuật làm hại đối với họ. Ví dụ, người Nga cho rằng người Digan, người Caren thì cho rằng người Lôpa, người Lôpa thì cho rằng người Thụy Điển đều biết ma thuật làm hại và đều nguy hiểm đối với mình và dân tộc mình.
Ma thuật làm hại có một sức sống rất dai dẳng. Các nhà nghiên cứu cho rằng đến thế kỷ XVIII ở châu Âu, luật pháp vẫn còn trừng trị nặng nề kẻ thực hành hình thức ma thuật này như xử tử hình trên giàn lửa.
Một công trình nghiên cứu của V.B.Antonovich (1872) nêu bản thống kê sau: Trong 100 hồ sơ thi hành án về tội thực hành ma thuật làm hại có các hồ sơ về:
(1): Tác hại đến cuộc sống, sức khỏe người bị hại.
(2): Tác hại đến đời sống hôn nhân và gia đình
(3): Tác hại đến sản xuất kinh tế và ngành nghề thủ công
(4): Sử dụng ma thuật trong các vụ kiện tụng.
Căn cứ vào các hồ sơ tòa án nói trên, ta có thể thấy khi trong cộng đồng có người đau ốm, chết chóc, người ta không tìm căn nguyên bệnh tật một cách khoa học, mà thường cho là do bị tác động của ma thuật làm hại. Người ta thường thấy khi bị mất mùa ngũ cốc hay trồng rau bắp cải, thì đổ lỗi cho người biết ma thuật làm hại giữ không cho mưa. Về các tắc nhân của ma thuật làm hại, người ta thường cho rằng các vạt thể hình thù quái dị và hiếm thấy thường mang sức mạnh huyền bí, chứa đựng sự nguy hiểm làm hại. Về các động vật có sức mạnh làm hại, người ta thường cho đó là các con rắn hay cóc có lớp da sần sùi…. Gà mái mà gáy được, mèo đực bị thiến, sừng bò hay sừng cừu đều là những vật có thể dẫn đến nguy hại cho con người. Một vài kim loại như sắt nếu đem chôn ở ngưỡng cửa cũng có thể làm cho sức khỏe chủ nhà được tăng lên và bảo vệ chủ nhà khỏi các hành động ma thuật làm hại của kẻ thù. Đối với ma thuật làm hại, nước có thể là tác nhân bảo vệ hay gây hại.
Các bộ phận trong cơ thể con người, thức ăn thừa, các mảnh áo quần, tóc rối, móng tay, móng chân đều có thể dùng để gây hại hay ngăn ngừa ma thuật làm hại. Một túm tóc để dưới gối người nằm cũng có thể gây nguy hại cho con người. Chỉ và cọc sợi, cuộn dây thừng cũng vậy. Liên quan đến bếp lửa, một cục than, một mẩu gạch từ bếp lửa cũng có thể gây hại cho gia chủ. Ném các mẩu vật đó vào sân vườn nhà người khác cũng mang tác dụng ma thuật làm hại. Lấy mùn nhà bí mật ném sang sân người ta cũng gây hại cho người ta.
Một niềm tin phổ biến nghi ngờ có tác dụng gây ma thuật làm hại là từ con mắt xấu xa.
Giáo sư G.S.Gifford ở trường đại học Penxivani Hoa Kỳ, năm 1958 xuất bản một cuốn sách nhan đề “Con mắt xấu xa”, viết rằng từ xa xưa, ở nhiều dân tộc, người ta tin rằng mắt con người và một số động vật như rắn, sư tử, mèo, chó… có sức ma thuật siêu nhiên. Người ta tin con mắt xấu xa có thể làm cho con người và súc vật đau ốm, làm cây và hoa khô héo, làm cho vũ khí thợ săn mất tác dụng chiến đấu, làm cho bò, cừu mất sữa. Nghiên cứu các thư tịch cổ xưa, tác giả cho rằng hiện tượng con mắt xấu xa tồn tại ở người Xiri (Ainabisa), người Do Thái (Ayn-hara), người La Mã (Oculus fas Cinus), người Hy Lạp (Baskania). Ngày nay, con mắt ấy còn tồn tại ở người Ý (Mal Ochio), người Pháp (Mauvais Oeil), người Tây Ban Nha (Mal Ojo), người Đức (Bose Blick), người Hà Lan (Booze Blick), người Ba Lan (Zleoko), người Na Uy (Skjo Rtunde), người Đan Mạch (Et Ondt Ojo), người Scotlan (Crona Chadt), người Irland (Droch Shuil), người Batư (adashi), người Arménia (Paterak), người Nam Slavơ (Ypok), người Hy Lạp (Avascama), người Hung (Szem Veres), người Marốc (L’ain), người Etphiopi (Ayenat), người Nam Ấn Độ (Drishtidosham), hay người Mỹ và Anh…
Việc các dân tộc có tín ngưỡng liên quan đến con mắt là điều dễ hiểu, vì con mắt là một trong các cơ quan quan trọng nhất của con người, như có con mắt người ta mới tiếp xúc được với thế giới tự nhiên, giúp cho con người sinh tồn và phát triển. Những người có con mắt không bình thường hoặc quá to hoặc quá nhỏ, những người có con mắt màu sắc đặc biệt, kèm theo đôi lông mày quá rậm thường gây sự sợ hãi cho người khác. Có dân tộc trên thế giới, để ngăn ngừa tác hại của các con mắt xấu xa, cô dâu trong đám cưới hay phụ nữ lúc sinh đẻ có tập quán lấy lưới chài che mặt lại khi gặp người không quen biết. Thổ dân Hêbơrit, nam cũng như nữ, thường che bộ phận sinh dục để tránh các con mắt xấu. Ngày nay, phụ nữ một số dân tộc còn lấy chàng mạng che mặt cũng là do thói quen xa xưa còn rơi rớt để chống lại các con mắt xấu. Đối với người Việt nam ta, có thể tìm trong ngôn ngữ một số từ ngữ liên quan đến con mắt mà người ta không mấy thiện cảm như: Mắt bù lạch, mắt cú da lươn, mắt cú vọ, mắt dơi mày chuột, mắt đỏ như mắt cá chày, mắt lăng mày vược, mắt lỗ đáo, mắt lợn luộc, mắt như mắt rắn ráo, mắt như xát ớt, mắt to như ốc nhồi, mắt trắng môi thâm…
Ma thuật làm hại như trên đã nói, nữa là một hình thái tín ngưỡng rất xa xưa, vừa có sức sống dai dẳng khắp các châu lục, và ở mọi dân tộc trên thế giới, ngay ở cả các dân tộc đạt đến trình độ phát triển khá cao. Các dân tộc nước ta cũng không phải là ngoại lệ. Điều này, một mặt nào đó nói lên sự thống nhất của nhân loại. Ở  Việt Nam, ma thuật làm hại mang các tên gọi khác nhau. Tại Tây Bắc, phổ biến là ma cà rồng. Ở Việt Bắc phổ biến là ma lai. Hiện nay, với loại ma thuật làm hại này, trong khi ma cà rồng, ma gà cơ bản đã được thanh toán thì ma lai, dù không phổ biến như trước, nhưng vẫn tồn tại ở một số dân tộc dưới các mức độ khác nhau.
Trong các sách báo nước ta, có thể tìm mấy ma thuật làm hại đã được đề cập đến không phải một lần:
Trong công trình “Nhóm Xinh Mul” của sách “Những nhóm dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á ở Tây Bắc Việt Nam”, Nguyễn Văn Huy viết về nhóm Xinh Mul như sau: “Trước ngày giải phóng, ma thuật làm hại “Plebưng” tồn tại tương đối phổ biến trong người Xinh Mul. Đồng bào tin rằng, có một số người Xinh Mul. Có thể dùng những phép thuật làm cho những người khác phải ốm đau hay chết”. Có mấy loại ma thuật như sau:
- “Băng phôn”: Loại ma thuật có tác dụng như chém vào đối phương khiến phải chết ngay.
- “Hàn hẻo”: Làm chết dần chết mòn.
- “Lắng lượt”: Làm đổ máu ở hậu môn
- “Pót Pải”: Làm đau bụng, đau ngực
- “Mít sẩy”: Làm đứt ruột.
- “Lắng nậm”: Làm khát nước, bụng trương lên.
- Để làm hại người khác, người có ma thuật dùng các biện pháp sau đây:
- Lấy que do vết chân đối phương, phù phép vào que đó, rồi bẻ gẫy đôi. Làm như thế, họ tin rằng đối phương sẽ bị đứt ruột. Có khi người ta phù phép rồi chém vết chân đối phương và coi như đã giết được.
- Một phương pháp tương đối phổ biến là lấy ít tóc hay cổ áo của đối phương nhét vào giữa củ nâu rồi nấu lên. Sau đó bí mật chôn củ nâu ấy dưới gầm nhà đối phương. Với cách làm như thế, họ tin rằng chỉ năm sáu ngày sau người kia sẽ chết.
- Khi xích mích với ai, họ thường phù phép vào ngay vật gì đã là nguyên nhân gây xích mích để làm hại đối phương. Thí dụ, khi thắc mắc về chuyện thóc, gạo, rượu, thịt, người ta tin rằng, có thể phù phép cho thóc gạo bay vào bụng người mình muốn hại, khiến người đó phải đau bụng (Đặng Nghiêm Vạn và cộng sự, 1979, tr.308-310).
Nguyễn Trúc Bình, nghiên cứu “Nhóm Kháng” ở Tây Bắc, đã viết về ma thuật làm hại: “Trước kia, đồng bào cho rằng người ta ốm đau còn do một nguyên nhân nữa là bị người khác có thù hằn với mình dùng ma thuật “hù măn” làm hại bằng cách “thổi” những hòn sỏi, hạt thóc hoặc mảnh xương, găm gỗ lạt vào thân thể người ốm. Gia đình người ốm phải mời “pả mằn da” đến để làm phù phép bằng cách xoa lá trầu không và lăn quả trứng gà vào chỗ đau của người ốm để hút những vật ấy ra” (Đặng Nghiêm Vạn và cộng sự, 1979, tr.200).
Còn đối với người Khơ-mú ở Tây Bắc, theo Đặng Nghiêm Vạn, ma thuật làm hại có những biểu hiện như sau: “Sự tin tưởng vào việc cúng lễ hay các ma thuật có thể ngăn chặn hay xua đuổi được những ma do người khác xua đến làm hại họ… trong trường hợp bị chài ếm, bị bùa mê…” (Đặng Nghiêm Vạn và cộng sự, 1979, tr.142).
Ma thuật làm hại không chỉ có ở các dân tộc thuộc khu vực lịch sử - dân tộc học Tây Bắc, mà còn ở khu vực lịch sử - dân tộc học Tây Nguyên.
Trần Mạnh Cát, trong bài viết về dân tộc Giẻ-Triêng in trong cuốn sách Các dân tộc tỉnh Gia Lai-Kon Tum, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1981, của tập thể tác giả, đề cập đến ma thuật làm hại như sau: “Trước đây, đồng bào cho rằng người ta ốm còn do một nguyên nhân nữa là bị người khác thù hằn với mình làm ma thuật để hại bằng cách thổi hoặc “bắn” những hòn sỏi, mảnh gỗ, mảnh xương lọt vào thân thể. Gia đình người ốm phải mời ngài Giàng đến phù phép vào chỗ đau để lấy vật đó ra” (Các dân tộc tỉnh Gia Lai-Kon Tum, tr.267).
Đặng Nghiêm Vạn tìm hiểu ma thuật làm hại ở dân tộc Xơ-đăng có nhận xét như sau: “Sau ngày giải phóng tôn giáo tín ngưỡng đã giảm bớt… Hiện tượng ma lai (Kia po poi, mnghe niđiêng ni lăng), một thứ ma cà rồng đã bị xóa bỏ” (Các dân tộc tỉnh Gia Lai - Kon Tum, tr.234).
Bế viết Đẳng trong phần “Các quan hệ xã hội” của cuốn sách Đại cương về các dân tộc Ê-đê, Mnông ở Đắc-Lắc, có viết như sau về hiện tượng ma thuật làm hại: “Trình độ phát triển kinh tế - xã hội thấp ở người Ê-đê và Mnông cũng như ở các dân tộc khác của Tây Nguyên đã làm cho đồng bào tin ở nhiều thần thánh ma quỷ, trong đó đáng chú ý là ma lai. Theo quan niệm của người dân, ma lai có ở một số người và có thể biến thành những vật khác nhau rất khó nhận ra, người Ê-đê gọi là Mtao, người Mnông gọi là chiaK, hay Chà. Ma này làm hại gia súc, làm người ốm đau, có khi gây chết hàng loạt. Cho nên, những người bị nghi là ma lai đều làm cho dân buôn sợ, lánh xa, nếu phải tiếp xúc thì người ta chỉ gặp qua và cố làm cho người coi là ma lai hài lòng để tránh hậu họa. Người bị nghi có ma lai thường bị mọi người oán ghét, có khi bị giết đem bán ở những nơi xa xôi làm nô lệ” (Bế Viết Đẳng và cộng sự, 1982, tr.94-95).
Ma thuật làm hại không chỉ tồn tại trong thời cổ đại và cận đại, và được mô tả trong các cuốn sách nghiên cứu, mà còn tồn tại mãi đến ngày nay, trong thời hiện đại và được phản ánh trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong các tờ báo hàng tuần và hàng ngày. Sau đây là một số dẫn chứng cụ thể. Trên báo “Thanh niên” số 71 (4097) ra ngày 12/3/2007 ở trang 3 có đưa tin 3 người bị đánh chết vì nghi có thuốc thư. Vụ giết người dã man đã xảy ra tại làng Dak Ya xã Dak Ya, huyện Mang Yang, tỉnh Gia Lai. Đêm 10 rạng sáng 11/3/2007, 3 người (Duân, Kel-dân tộc Ba-na) và ông Hnhiên (73 tuổi, bố của Kel) bị nghi có thuốc thư nên đã bị dân làng phá nhà và giết chết. Duân bị thanh niên làng dùng cây gậy đánh đuổi, đánh cho đến chết, sau đó kéo xác bỏ tại khu vực nhà mồ của làng. Còn nhà cửa của Kel bị đập, toàn bộ đồ đạc bị phá. Họ dùng gậy cuốc, dao rựa đánh chết Kel và ông Hnhiên, đốt phá toàn bộ chòi rẫy rồi bình thản kéo nhau về nhà rông. Cũng báo Thanh niên, số 72 (4098) ngày 13/3/2007, liên tiếp đưa tin ngày 11/3, công an huyện Phong Thổ (Lai Châu) bắt khẩn cấp 4 đối tượng gồm Trang A Kho, chang A Pó, Pho A Po, Phu A Sa, cùng trú tại bản Huổi Luông, xã Huổi Luông, Phong Thổ vì đã có hành vi đánh chết anh Cao A Kỵ (ngụ cùng bản). Theo lời khai ban đầu, do nghi vợ chồng Cao A Kỵ đã làm ma chài chết đứa cháu của Kho nên những người này đã tìm cách đánh chết Kỵ.
Trên các trang báo điện tử, ta cũng có thể tìm thấy một số tin tức về ma thuật làm hại. Ví dụ:
- Ở làng Ka, xã Ia Tiêm, huyện Chư Sê, ngày 23/2/2007, anh Kpà Hyok (anh em cột chèo với Kpa Vel) trong lúc cuốc đất làm rẫy tìm thấy một củ lạ trong rẫy  nhà Kpa Vel. Người làng cho đó là thuốc thư. Do bị đánh đập, anh về vườn nhà đào một ụ mối, tìm thấy một củ nhỏ cây rừng, không biết là củ gì, người làng khẳng định đó là thuốc thư. Ông Vel bị dân làng đánh đập, sau đó chết. Tên Kpa, Vel, Kpa, Hyok và Kpui Tae cầm đầu kích động bà con đã bị công an Gia Lai bắt ngay sau đó.
- Cũng trong những ngày đầu năm 2007, tại làng Tào Róng, xã Dun (cạnh xã Ia Tiêm) Chư Sê, Siu Peng 50 tuổi, nguyên là già làng Tào Rông, mỗi khi uống rượu say thường lẩm nhẩm mình làm được thuốc thư. Nghe vậy, dân làng vừa khiếp sợ, vừa căm ghét. Siu Nhiên học sinh lớp 9 trường trung học cơ sở Nguyễn Du một lần trên đường đi học về gặp, nói chuyện với ông Siu Peng, sau đó về đau bụng vật vã. Trong giấc mơ Siu Nhiên thấy Siu Peng bỏ thuốc thư vào người mình. Siu Nhiên kể lại cho bố là ông Rơ Lan Tiêu. Gia đình đã không đưa Siu Nhiên đi bệnh viện khám, mà sang cãi nhau với Siu Peng, khi về thì Siu Nhiên đã chết.
Theo luật tục Gia Lai, để phân rõ đúng sai, Rơ Lan Tiêu và Siu Peng thi lặn nước. Siu Peng vì già yếu, phải nổi lên trước. Dân làng định lôi lên trị tội con ma lai già Siu Peng nhưng đợi mãi không thấy người thắng cuộc nổi lên, trai làng xuống nước tìm thì Rơ Lan Tiêu đã chết (Tin của tác giả Lê Quang Hợi).
Viết về ma thuật làm hại trong thời gian gần đây có lẽ công phu và phong phú hơn cả là phóng sự dự thi của Tường Linh với tựa đề: Ma thuật làm hại nỗi kinh hoàng ở miền Trung Tây Nguyên, đăng trên báo “An ninh thế giới”, ra ngày 30/5/2002.
Trong bài phóng sự ấy, tác giả đề cập các vấn đề sau:
1. Phương pháp luyện độc và thủ thuật thực hành ma thuật làm hại.
Tác giả cho biết người Ba-na tại Gia Lai, Kon Tum, miền Tây Bình Định, Phú Yên luyện bgang, matrốp từ xương người. Ông Đình Lênh (90 tuổi) ở xã Sitơ (Kbang, Gia Lai), chủ nhân bgang, matrôp là đàn ông độc thân, từ nhỏ sống cách biệt làng bản. Để làm bgang, matrop, phải đi tìm hộp sọ, xương bàn tay, chân của thai nhi chết lưu, giấu khe núi 3 tháng 10 ngày, cúng để ma rừng nhập vào ché chứa sọ. Người có matrôp làm hình nộm đặt cạnh ché, nhảy múa, gọi tên địch thủ, lấy lá độc đập vào hình nộm.
Người Hrê ở Tây Quảng Ngãi, huyện An Lão (Bình Định), huyện Kon Plong (Kon Tim) dùng phép luyện độc, kiêng không ăn thịt tươi, không gần đàn bà, không tắm nước lạnh. Ở huyện Sơn Tây (Quang Ngãi), ngời Hrê đi tìm râu hổ già, lấy 9 râu, ngâm lá ngón 3 tháng, dùng mũ cây hơnia tẩm râu, cắm râu xuống phân hổ trộn bùn đựng trong 2 ché. Hàng đêm cúng sâu độc (sau khi tiếng vượn hú lần hai), một tháng cho vào ché một con gà trống để sâu có thức ăn. Cứ 3-4 năm như vậy, râu hổ bị phân rã, sinh loài cây có 5 lá, gọi cây bọ ghẹt. Sâu ăn lá bọ ghẹt, sâu là thuốc độc cực mạnh, người Kinh gọi là càm đồ thuốc độc. Nếu bỏ vào đó đồ ăn uống, tư trang của người bị hại thì người ấy sẽ phát bệnh và bệnh tình không chữa được.
Trong hàng ngàn người luyện bọ ghẹt chỉ 1,2 người thành công, nhìn con thú là bắt được thú. Sau khi thành công, người đó sống kiếp càhin (nửa người nửa thú) lang thang trong rừng. Bọ ghẹt chết thì người ấy cũng mất hết sức lực.
Bgang, matrop là biến tướng của ma lai ma người sống). Người có ma lai dùng thủ thuật: phù phép vào xương gà, gọi tên địch thủ, phóng xương gà về phía địch thủ, giết gà cúng, chặt máu gà chảy vào quan tài nhỏ, gọi tên người muốn giết hại, chôn quan tài xuống đất, bỏ lên bè cho trôi nước, như thầy cúng gọi âm binh tà ma… Người bị hại đau bụng, nhức gân, lở thịt, thối da, lở bụng.
2. Thái độ của dân buôn làng đối với người dùng ma thuật làm hại.
Người Ba-na, Hrê, Cor, Cadong căm người sử dụng ma thuật. Dân buôn làng xử tử, phạt vạ đuổi khỏi làng người có ma lai cầm đồ. Ở Quảng Ngãi, dân phòng ngừa, không nói, không nghe, không biết, bỏ qua khách lạ. Người hay rủa người khác cũng bị quy là có ma lai. Người ta ngủ mơ thấy người hàng xóm hại thì cho người đó có ma lai. Thử người có ma lai bằng cách lặn nước, giải oan, chặt đầu gà, đổ chì vào lòng bàn tay. Trị người có ma lại phổ biến là xử tử, chôn sống.
Ở An Lão (Bình Định) trong 10 năm (1990-2000) có 38 người bị nghi là cầm đồ thuốc độc, cả 38 người này bị đánh đập dã man, phạt vạ, Kết quả là có 3 người chết, 1 người trốn khỏi làng.
Ở Quảng Ngãi trong 3 năm (1990-2003), tại 4 huyện người Cor, Cadong sinh sống, có 16 vụ giết người do nghi ma lai cầm đồ. Ở huyện Ba Tơ, từ đầu năm đến tháng 5 năm 2002, có 2 vụ giết người, do nghi cầm đồ thuốc độc.
Hai bà Phạm Thị Hói và Phạm Thị Lan (Tập đoàn 1, thôn Vũ Nhai, thị trấn Ba Tơ), sống cách biệt bị trói gô ở bìa rừng, chuẩn bị thiêu sống, được công an giải vây, bị phạt vạ 50kg rượu, 1 tạ gạo, 50.000 đồng
Ông Phạm Văn Bằng, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ đe dọa hàng xóm: “Thằng đó đau, tao cho chết luôn”. Sau người đó ốm thật, nên ông bị dân đánh suýt chết. Chính quyền xã cứu, ông bị phạt vạ 1 trâu to, 6 triệu đồng cúng Giàng.
3. Nguồn gốc của ma lai
Tác giả bài phóng sự nêu lên suy nghĩ rằng ma lai là lỗi của lạc hậu, mê tín, nghèo đói. Người bị nghi là ma lai do kẻ chủ mưu có bị ngồi tù thì cả làng cưu mang gia đình. Uống rượu nói linh tinh cũng là một nguyên nhân dẫn đến nghi ma lai.
Từ những vấn đề được nêu ở trên, có thể nêu mấy nét khái quát để kết thúc bài nghiên cứu nhỏ này như sau:
1. Ma thuật là một hình thái tôn giáo - tín ngưỡng nguyên thủy, sơ khai vào loại cổ xưa nhất của loài người, xuất hiện trong xã hội nguyên thủy, hình thái kinh tế - xã hội đầu tiên của loài người. Là một hình thái tín ngưỡng, nó không có thật, mà chỉ là do sự tưởng tượng của con người tạo nên.
Con người nguyên thủy trong điều kiện đời sống vật chất có nhiều thiếu thốn, đời sống tinh thần – văn hóa, dân trí thấp nên tin rằng con người trong những điều kiện đặc biệt nào đấy có một sức mạnh thiên nhiên, và có thể sử dụng sức mạnh thiên nhiên đó, tức ma thuật để làm lợi cho con người, giúp con người tồn tại và phát triển.
2. Ma thuật đen là loại ma thuật dữ, dùng sức mạnh siêu nhiên của ma quỷ để làm hại cho con người. Ma thuật trắng là loại ma thuật lành, dùng sức mạnh siêu nhiên của thần thánh để làm lợi cho con người. Trong khi ma thuật trắng (bao gồm các loại: ma thuật mưu sinh, ma thuật chữa bênh, mà thuật tình yêu, ma thuật chiến tranh) có các chuyên gia giỏi, nổi tiếng dưới dạng thầy cúng, thầy lang, thầy mo, đấng cứu thế…. Có thể dùng ma thuật để gây bệnh và chữa bệnh. Còn ma thuật làm hại không có chuyên gia. Người ta tin rằng ai cũng có thể có ma thuật làm hại, nhất là đối với người lạ ở xa mình. Người ta tin rằng ai bị tác động của ma thuật làm hại tất không tránh khỏi cái chết.
3. Ma thuật phát sinh từ xã hội nguyên thủy. Nhưng khi điều kiện kinh tế - xã hội sinh ra nó mất đi, thì nó vẫn tiếp tục tồn tại dai dẳng, dưới dạng tàn dư hay được biến dạng. Điều này nói lên vị trí độc lập tương đối của thượng tầng kiến trúc đối với hạ tầng cơ sở. Trong khi dưới xã hội nguyên thủy sự thể hiện của nó là đa dạng và phong phú, thì ở các hình thái kinh tế - xã hội muộn hơn, tác động của nó bị thu hẹp lại nhiều. Nhưng có thể thấy rằng ma thuật tồn tại, ở các hình thái tôn giáo của xã hội không có giai cấp và có giai cấp, trong tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy và trong tôn giáo tín ngưỡng dân tộc, khu vực và thế giới. Ở Phật giáo chẳng hạn, nó tồn tại dưới dạng tụng kinh, niệm Phật, đọc lời chú, tẩy nước cam lồ… Ở Đạo giáo dưới dạng vẻ bùa niệm chú, triệu âm binh. Ở Kitô giáo, dưới dạng đeo chữ thập, như bùa hộ mệnh chống lại ác quỷ, bảo vệ con người….
4. Ma thuật làm hại thường sử dụng các thủ thuật: thư, chài, yểm bùa, phù phép, luyện độc bằng xương người, xương thú, râu thú, các loại lá cây, rễ cây. Nét nổi bật của ma thuật làm hại là sự nghi ngờ. Người bị hại thường vin vào cớ nào đó để nghi thủ phạm hại mình, nhưng không bao giờ tìm được dẫn chứng đích xác, có sức thuyết phục. Người ta vin vào câu nói của người lúc say rượu, người ta vin vào con người hại mình trong giấc mộng, thậm chí vin vào một câu nói đùa vui. Không ít trường hợp bị rơi vào âm mưu của một số người có chủ mưu, vu oan cho người khác đã trả thù cá nhân hay dòng họ. Không loại trừ khả năng có kẻ thù địch với chế độ ta, lấy việc phao tin ma lai làm biện pháp để mất ổn định chính trị ở vùng dân tộc. Cũng có khi quy độc cho kẻ có ma thuật làm hại bằng các biện pháp thử thách như lặn nước, ai nổi lên trước là có ma lai, hay gặp may rủi, như nướng khoai sọ, khoai của ai chưa chín là có ma lai….
5. Vì ma lai gây nỗi kinh hoàng trong buôn làng, nên dân làng rất căm thù ma lai. Người bị nghi có ma lai sẽ bị đánh đập tàn nhẫn, nhà cửa bị tàn phá,nương rẫy bị san bằng, vợ chồng con cái phải vạ lây, có khi bị thương tật, chết chóc và bị phạt nặng nề, không hiếm trường hợp bị đuổi khỏi buôn làng. Dưới xã hội nguyên thủy, những người này bị đuổi ra khỏi buôn làng, sống cô độc trong rừng cũng có nghĩa như bị xử tử.
6. Trong các hình thái ma thuật, ma thuật làm hại có tác dụng tiêu cực nhất đối với cộng đồng dân cư. Nó là tác nhân gây nên sự sợ hãi thường trực trong buôn làng. Nó làm cho buôn làng mất trật tự trị an, mất đoàn kết nội bộ; làm cho sản xuất và đời sống văn hóa buôn làng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Có thể nói rằng trong các hình thái tôn giáo - tín ngưỡng hiện nay ở các dân tộc, ma thuật làm hại là một mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với vấn đề dân tộc và phát triển.
7. Về ma thuật làm hại ở nước ta, trong khi ở Tây Bắc là ma cà rồng, Việt Bắc là ma gà, trong những điều kiện kinh tế- xã hội mới đã cơ bản bị xóa bỏ, thời ở Trường Sơn - Tây Nguyên, ma lai so với trước kia tuy mờ nhạt đi nhiều, nhưng ở một số dân tộc vẫn còn tiếp tục tồn tại dai dẳng, với các mức độ khác nhau. Một số dẫn chứng nêu trên đã nói lên phần nào tác hại của nó.
Mọi người đều biết tôn giáo – tín ngưỡng phát sinh và tồn tại là do hai nguồn gốc: Nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội. Nguồn gốc nhận thức làm nảy sinh ma thuật làm hại là do trình độ dân trí, sự hiểu biết về khoa học – kỹ thuật còn hạn chế của con người…. Nguồn gốc xã hội làm nảy sinh ma thuật làm hại là nghèo đói, bệnh tật, mê tín. Đời sống vật chất thiếu thốn, đời sống tinh thần – văn hóa thấp, ốm đau, bệnh tật, thiên tai, địch họa, dịch bệnh… là những tác nhân làm cho con người phải đến với tín ngưỡng – tôn giáo, mong sao cho thần thánh phù hộ, che chở cho mình khỏi các thế lực ma quỷ, và sống một cuộc đời hạnh phúc, ấm no. Và như vậy, ma thuật làm hại chỉ có thể khắc trong quá trình giải quyết vấn đề mang tính toàn cầu là dân tộc và phát triển, với sự thành công của sự nghiệp đổi mới của đất nước, theo đường lối của Đảng và Nhà nước ta.
8. Nói như vậy không phải bây giờ ta chờ cho ma thuật làm hại tự mất đi, mà phải có một hệ thống biện pháp liên hoàn để từng bước khắc phục nó.
a. Biện pháp cơ bản, có tính chất bao trùm là thực hiện thật tốt vấn đề dân tộc và phát triển, chính sách dân tộc với các nguyên tắc cơ bản của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Nhà nước ta là Bình đẳng - đoàn kết - Tôn trọng lẫn nhau, giúp nhau cùng phát triển; làm cho ở vùng dân tộc phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, mở mang giáo dục - dân trí, chăm sóc y tế cộng đồng, đời sống tinh thần - văn hóa được nâng cao; khối đoàn kết dân tộc keo sơn được tăng cường; hệ thống chính trị cấp cơ sở củng cố vững mạnh; chỉ số phát triển con người HDI được nâng cao từng bước….
b. Chăm lo không mệt mỏi vấn đề nâng cao nhận thức cho các tầng lớp nhân dân vùng dân tộc, làm cho đồng bào hiểu rõ nguồn gốc của tôn giáo - tín ngưỡng, nguyên nhân nảy sinh của ma thuật làm hại, đề cao tình làng nghĩa xóm, tinh thần đồng bào ruột thịt, cảnh giác và vạch trần âm mưu thủ đoạn, kẻ thù vu oan giá họa, gây nghi ngờ, sợ hãi về ma lai. Làm cho đồng bào thấy rõ tác hại nhiều mặt nghiêm trọng của ma lai đối với cuộc sống của bản thân dân tộc. Trong vấn đề tuyên truyền giáo dục, cần thực hiện tốt chính sách dân vận, phương pháp vận động quần chúng của Đảng, phát huy vai trò đồng bộ của hệ thống chính trị cấp cơ sở, đặc biệt vai trò của tầng lớp già làng, trường bản, vận dụng luật tục để hỗ trợ cho luật pháp Nhà nước, giải quyết vấn đề ma lai.
c. Khi phát hiện nơi nào có tin đồn về sự tồn tại của ma lai, thì khẩn trương đến tại chỗ, dựa vào dân, điều tra nghiên cứ, tìm nguyên nhân chính xác, cụ thể để giải quyết. Phải kiên trì, nhẫn nại, khẩn trương nhưng không nôn nóng. Phải kết hợp các biện pháp tuyên truyền, vận động giáo dục và các biện pháp giáo dục là chính. Với kẻ có âm mưu xấu, phá hoại sự đoàn kết cộng đồng thì cương quyết xử lý theo luật pháp, trên cơ sở sự đồng tình ủng hộ của dân làng. Nên ý thức rằng tôn giáo - tín ngưỡng có một đặc điểm là tồn tại dai dẳng. Nếu nơi nào đó sự việc được giải quyết, thì chưa phải vấn đề sẽ không xảy ra nữa, mà nó chỉ lắng êm một thời gian, khi có điều kiện sẽ bùng phát trở lại. Cũng cần ý thức thường trực kẻ địch thường lợi dụng vấn đề dân tộc và tôn giáo chống lại chế độ ta, nên ta phải luôn luôn tỉnh táo đề phòng, đừng để xảy ra sơ hở khi giải quyết vấn đề, để địch lợi dụng tuyên truyền chống lại ta.
d. Trong việc giải quyết ma thuật làm hại, cũng như với một số vấn đề khác liên quan đến dân tộc và tôn giáo, cần có sự phối hợp chặt chẽ đồng bộ của nhiều cơ quan chức năng: Một mặt đó là cơ quan các cấp của Đảng và Nhà nước. Mặt trận Tổ quốc quản lý vấn đề dân tộc và tôn giáo; mặt khác các viện nghiên cứu khoa học, các trường Đại học và Cao đẳng, các hội, các tổ chức, xã hội nghề nghiệp, với các đội ngũ cán bộ chính trị, khoa học giáo dục, quản lý chuyên ngành, liên ngành. Các cơ quan thông tấn báo chí, các phương tiện thông tin đại chúng cũng sẽ góp phần rất hữu hiệu để khắc phục loại hình ma thuật đặc biệt nguy hại cho con người và xã hội này.


Tài liệu tham khảo
1. Các dân tộc tỉnh Gia Lai - Kon Tum (1981), Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
2. Bế Viết Đẳng và cộng sự (1982), Đại cương về các dân tộc Ê-đê, Mnông ở Đắc -  Lắc, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.
3. Gifford, E.S (1958), The evil eye, New York.
4. Panoff, M. (1973), M.Perin. Dictionnaire de l’ Ethnologic. Paris.
5. Tôcarep, S.A (1976), Tôn giáo và nguồn gốc ma thuật, Liên Xô.
6. Tô carep, S.A.(1959), Bản chất và nguồn gốc ma thuật, Liên Xô.
7. Đặng Nghiêm Vạn và cộng sự (1979), Những nhóm dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á ở Tây Bắc Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
8. Antonovich, V.B.(1872), Yêu thuật, Xanh Pêtecbua (Tiếng Nga).
Phan Hữu Dật

6.3.13

Văn hoá dòng họ là một bộ phận hữu cơ, thậm chí là cốt lõi của văn hoá dân tộc


LỜI MỞ ĐẦU
Dân tộc Việt Nam ta có câu ngạn ngữ: "Chim có tổ, người có tông". Còn có câu: “Ly hương bất lý tổ”. Lại có câu: "Uống nước nhớ nguồn".
Ba mắt xích cơ bản của cấu trúc xã hội truyền thống nước ta là: Nhà - Làng - Nước.
Nhiều gia đình cùng huyết thống theo phụ hệ, trên một địa bàn cư trú cụ thể liên kết lại thành chi dòng họ.
Văn hoá dòng họ là một bộ phận hữu cơ, thậm chí là cốt lõi của văn hoá dân tộc.
Quá khứ - hiện tại - tương lai, tuy là ba giai đoạn, nhưng hợp lại chỉ là một dòng chảy của một đời người, của dòng họ, của một dân tộc, và cả của nhân loại.
Con người hiện tại không thể có một cuộc sống có ý nghĩa nếu không biết mình là ai, từ đâu mà đến và rồi sẽ đi về đâu.
Trong sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay, khi mối giao lưu kinh tế - văn hoá với khu vực và thế giới ngày càng được mở rộng khi quá trình toàn cầu hoá ngày càng diễn ra mạnh mẽ thì việc giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc càng phải được quan tâm hơn bao giờ hết, để trong quá trình phát triển của đất nước, chúng ta người Việt Nam vẫn là người Việt Nam. Và ngày càng phát triển mạnh mẽ hơn, do sức sống nội tại và do sự tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hoá của nhân loại. Ta hoà nhập chứ không hoà tan vào văn hoá ngoại lai, tránh làm sao khỏi bị đồng hoá, vì một khi bị đồng hoá vào văn hoá ngoại lai thì dòng họ và cả dân tộc cũng sẽ biến mất khỏi vũ đài lịch sử.
Dân tộc Việt Nam từ lâu đời rất coi trọng quan hệ huyết thống cùng dòng họ. Câu ngạn ngữ truyền tụng cho đến ngày nay: “Một giọt máu đào còn hơn ao nước lã”. đã nói lên điều đó. Tuy nhiên, sự nghiệp cứu nước vì chủ quyền quốc gia, độc lập dân tộc và thống nhất tổ quốc đã không cho phép dồn sức người và sức của để chăm lo vấn đề dòng họ.
Sau chiến tranh, trong quá trình hàn gắn vết thương và chấn hưng đất nước, được sự quan tâm tạo điều kiện thuận lợi của Đảng Cộng sản Việt Nam và nhà nước Việt Nam, dần dần dấy lên từ tự phát đến tự giác một trào lưu nổi bật khắp ba miền Bắc - Trung - Nam của đất nước là tìm về cội nguồn.
Dòng họ trở thành một đề tài thời sự. Các nhà thờ họ sửa sang, tôn tạo, mở rộng, xây mới. Các lăng mộ và ngôi mộ tổ tiên được tu sửa, nâng cấp. Người ta sưu tầm, phục hồi, chỉnh lý, bổ xung, nhân bản các gia phả và tộc phả. Các ngày dâng hương, hội lễ được tổ chức khắp các xóm làng và khu phố để tưởng niệm công ơn của tổ tiên và dòng họ. Ở cấp quốc gia, đó là ngày giỗ tổ Vua Hùng, từng làng đó là lễ hội Thành hoàng làng. Trong phạm vi cùng huyết thống gia đình và dòng họ, đó là ngày giỗ tổ tiên dòng họ và gia tiên. Những truyền thống tốt đẹp của dòng họ được phát huy vào sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam XHCN.
Dòng họ là một vấn đề khoa học rất khó khăn, phức tạp, nhất là đối với các dân tộc Phương Đông. Cho đến nay, mặc dầu đã ra đời không ít những công trình nghiên cứu. Tuy nhiên mặt thành tựu, kể cả trên thế giới vẫn còn hạn chế. Nhiều vấn đề nêu lên còn nằm trong phạm vi giả thuyết.
Quốc gia - Dân tộc Việt Nam ta có rất nhiều họ với những tên gọi khác nhau. Trong sách báo và trong cuộc sống đời thường, người ta thường nói đến thuật ngữ “trăm họ”. Dùng chữ trăm họ ở đây để nói lên số họ rất đông chứ không phải để chỉ con số trăm chẵn. Như vậy, theo P.Gowrou, trong sách Les paysans du delta tonKinois, riêng ở đồng bằng Bắc bộ có đến 202 họ. Theo Nguyễn bạt Tụy, trong sách “Tên người Việt Nam” ở đồng bằng Bắc bộ có đến 308 họ, ở toàn cõi Việt Nam, có lẽ còn hơn nữa. Theo giáo sĩ Paul Perny trong sách “Appendice du Dictiounaire Francais-Latin-China” dela langue mandarine parles, ở Trung Hoa tìm ra được 450 họ, trong đó 320 họ đơn, 30 họ kép. Theo sự thống kê chưa đầy đủ, Việt Nam ta có đến trên 200 họ. Chỉ riêng họ Phan không thôi về số chi dòng họ trên cả nước cũng đến hàng ngàn. Họ Phan không chỉ tồn tại trên đất nước ta, không chỉ ở trong dân tộc đa số là người Kinh, mà còn ở một số dân tộc thiểu số nữa. Ngoài Việt Nam họ Phan còn hiện diện ở một số quốc gia gần như Trung Quốc và vương quốc Chăm Pa. Có nước ở xa Việt Nam mà vẫn có họ Phan ví dụ như ở Triều Tiên. Đặc biệt, sau các cuộc chiến tranh và quá trình hoà nhập quốc tế, có thể nói họ Phan ta đã có mặt trên khắp năm châu.
Trong số chi dòng họ Phan ở nước ta hiện nay có chi dòng họ nguồn gốc bản địa nhưng cũng có chi dòng họ vốn từ Trung Quốc chuyển cư đến trong những thời kỳ lịch sử khác nhau. Trước hết, đó là do cư trú ở miền biên giới hai quốc gia, cư dân hai nước trong đó có người họ Phan đi lại qua biên giới quan hệ kinh tế - văn hoá, thậm chí có trường hợp có quan hệ thông gia với nhau. Tình hình xâm thực như vậy, xưa nay ở đâu cũng có. Lại do tình trạng mất mùa, đói kém, dịch bệnh, chiến tranh loạn lạc nên phải rời quê hương tìm nơi yên ổn hơn để lánh nạn làm ăn. Một số người họ Phan bên kia biên giới theo các đạo quân viễn chinh sang xâm lược nước ta ở lại lập gia đình, cư trú lâu đài. Có lần số người sang ta lánh nạn rất đông vì không muốn thần phục chính quyền mới, như cư dân thời nhà Minh, không chịu thần phục Mãn Thanh bỏ sang ta sinh sống, một số nơi lập làng Minh Hương.
Vì vậy sẽ là sai lầm nếu cho rằng tất cả chi dòng họ Phan ở Việt Nam ngày nay là đều do từ Trung Quốc chuyển sang cả trong các thời kỳ lịch sử khác nhau. Cũng sẽ không chính xác nếu ai đó ngày nay lặp lại câu nói từng tồn tại trong cư dân ta trước đây: “Phan tộc thị nhất tộc”. Muốn khẳng định câu nói đó, phải chứng minh bằng luận cứ khoa học, nghĩa là phải dựng cây phả hệ họ Phan không đứt đoạn theo huyết thống dòng họ. Các chi dòng họ Phan ở nước ta hiện nay có số lượng thế thứ mỗi chi không đồng đều. Có chi dòng họ thiết lập được thế thứ không bị gián đoạn đến 30 đời như họ Phan Tùng Mai. Có nhiều chi dòng họ chỉ có thế thứ đến 10 đời.
Gia phả học là một ngành của khoa học xã hội, có nhiệm vụ nghiên cứu và dựng cây phả hệ cho từng dòng họ, làm sao khỏi bị đứt đoạn căn cứ vào huyết thống theo phụ hệ, từ đó lấn về cội nguồn, nghĩa là tìm về vị thuỷ tổ lập ra dòng họ, để những thế hệ của chi dòng họ đó biết được thế thứ của mình. Từ đó xác định các quan hệ huyết tộc. Các thành viên các chi dòng họ được sắp xếp theo thứ tự, thứ bậc từ trên xuống dưới. Mỗi một người như vậy ghi họ tên và chữ lót, ngày tháng năm sinh, nơi sinh, ngày tháng năm mất, nơi mai táng hoặc cải táng, chức vụ đã kinh qua, lại còn phải ghi quan hệ vợ chồng nội ngoại và con cháu…
Gia phả đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong vấn đề thiết lập kỷ cương, tôn ti trật tự của gia đình, dòng họ. Nó là sợi dây kết nối mọi thành viên trong gia đình, dòng họ, do xác định được mối quan hệ thân sơ, xa gần, nội ngoại để tăng cường đoàn kết tương trợ trong cuộc sống. Nó là tài liệu để nghiên cứu lịch sử xóm làng, dân tộc, quốc gia. Nó là một cốt lõi của văn hoá dân tộc.
Có thể nghĩ rằng lúc đầu gia phả được xây dựng trong các gia đình vua chúa, quý tộc, quan lại. Về sau mới phổ biến rộng rãi trong các tầng lớp nhân dân trước hết trong tầng lớp trí thức có học vấn. Ở nước ta, do chữ viết dân tộc trước đây chưa được phổ biến rộng rãi, cho nên lúc đầu gia phả được viết bằng chữ Hán, về sau bằng chữ Nôm và cuối cùng mới bằng chữ Quốc ngữ.
Nhiều gia phả hiện nay được lưu trữ trong kho tài liệu của trường Viễn Đông Bác Cổ, Viện Hán Nôm, các viện nghiên cứu và các trường đại học. Số gia phả còn được giữ lại trong tầng lớp nhân dân hiện nay chưa thống kê được.
Kho tàng gia phả của dân tộc, nói riêng của các chi dòng họ Phan là rất quý giá. Nó chứng tỏ nước ta là một nước văn hiến. Tuy nhiên, do hạn chế của thời đại và lịch sử, gia phả nước ta bộc lộ một số nhược điểm sau:
1. Việc ghi chép gia phả bằng chữ Hán và chữ Nôm làm cho đại đa số cứ dân không đọc được. Chữ viết theo ký hiệu tượng hình, tượng ý, làm cho việc sử dụng, khai thác dễ bị nhầm lẫn, không nhận thức được đúng đắn nội dung văn bản. Các loại nguyên liệu dùng để ghi chép trừ trường hợp đặc biệt bằng kim loại không được bền, sớm bị khí hậu nhiệt đới gió mùa huỷ hoại.
2. Chịu ảnh hưởng của ý thức hệ phong kiến, trọng nam khinh nữ, nên trong gia phả việc ghi chép nữ giới bị coi nhẹ.
3. Việc ghi ngày tháng năm sinh, năm qua đời thường theo âm lịch, sự đối chiếu âm dương lịch gặp khó khăn nên không tránh khỏi sự sai lệch, thiếu chính xác.
4. Trong một xã hội có giai cấp, sự phân biệt giai cấp, chức tước, phẩm hàm và tài sản luôn được coi trọng. Do đó gia phả tầng lớp hữu sản, quý tộc và quan quyền thường được ghi đầy đủ. Còn đối với tầng lớp bình dân việc ghi chép rất sơ sài.
5. Nước ta luôn phải chống xâm lược. Mỗi khi có nạn ngoại xâm thì gia phả bị đốt cháy, huỷ hoại, cướp bóc, tịch thu, gây nên sự tổn thất to lớn đối với văn hoá dân tộc.
6. Khi đất nước bị ngoại bang đang thống trị và chia cắt, gia phả là nguồn tài liệu để phân biệt địch ta, cho nên việc ghi chép các thành viên gia đình, dòng họ được lược bớt hoặc dấu đi không ghi vào, làm cho gia đình bị ly tán, có khi phải sau nhiều đời mới đoàn tụ lại được.
7. Gia phả có mặt tích cực là kết nối dòng họ, từ đó xây dựng và phát triển những truyền thống tốt đẹp của dòng họ. Nhưng mặt trái của nó là xu hướng đề cao dòng họ của mình quá mức, phóng đại thành tựu, song song với hạ thấp thành tựu của dòng họ khác. Sự kèn cựa và bè phái giữa các dòng họ trong xã hội thực dân và phong kiến là không tránh khỏi.
8. Hạn chế lớn có tính chất bao trùm là khoa gia phả học, công cuộc nghiên cứu dòng họ nước ta chưa được phát triển, mạnh ai nấy làm, chưa có một cách ghi chép chuẩn mực gia phả thống nhất vừa dễ đọc đối với quảng đại quần chúng vừa dễ khai thác phục vụ cho sự nghiên cứu về dòng họ, một lĩnh vực thuộc thiết chế xã hội, qua đó để phát huy truyền thống tốt đẹp của dòng họ và văn hoá dân tộc.
Công cuộc nghiên cứu dòng họ không thể không bắt đầu từ việc tìm hiểu nguồn gốc dòng họ, sự nảy sinh và quá trình phát triển lịch sử của dòng họ.
Sự ra đời của dòng họ là một vấn đề cực kỳ khó khăn phức tạp của khoa học lịch sử. Hiện nay trong giới học giả thế giới và nước ta vẫn còn những ý kiến khác nhau về vấn đề này. Trong xã hội có giai cấp và có nhà nước, dòng họ đã xuất hiện như một thiết chế xã hội. Điều này là không cần bàn cãi. Nhưng dưới xã hội nguyên thuỷ, khi thị tộc, lúc đầu là mẫu hệ về sau là phụ hệ, là hạt nhân cơ bản của xã hội làm chức năng điều tiết mọi quan hệ xã hội thì dòng họ đã ra đời chưa? Không ít người cho rằng trong hình thái kinh tế xã hội đầu tiên của loài người là công xã nguyên thuỷ thì dòng họ đã tồn tại. Tôi cho rằng dòng họ chỉ xuất hiện trong tiến trình giải thể xã hội nguyên thuỷ và hình thành xã hội có giai cấp và sự ra đời của nhà nước. Trong xã hội có giai cấp và có nhà nước, thị tộc đa tan rã, điều tiết mọi quan hệ xã hội là công xã láng giềng hay còn gọi là công xã nông thôn. Trong thời gian này, công xã thị tộc theo huyết thống tuy không còn vai trò điều tiết xã hội như trước kia, nhưng chưa tan rã hẳn, và trong xã hội có sự thống trị và sự điều tiết công xã nguyên thuỷ thì nó tiếp tục tồn tại với sự biến dạng bằng các chi dòng họ theo huyết thống. Hồi bấy giờ trên một phạm vi đất đai cụ thể là công xã láng giềng có hai mối quan hệ: quan hệ chủ đạo là quan hệ láng giềng, quan hệ huyết thống theo phụ hệ là quan hệ thứ yếu. Công xã thị tộc tan rã, nhưng tàn dư của nó dưới dạng chi dòng họ còn tồn tại một thời gian nữa trong xa hội có giai cấp và có nhà nước. Thực tế lịch sử cho ta lý do để giả thiết rằng dòng họ chỉ xuất hiện trong xã hội có giai cấp và có nhà nước, chứ không sớm hơn. Hiện nay ở một số xã hội còn trong quá trình tan rã của xã hội nguyên thuỷ như nhiều dân tộc thiểu số nước ta, người ta vẫn gọi thiết chế xã hội của họ là dòng họ. Tuy nhiên cần thấy rằng đó không phải là dòng họ thực sự như ở người Kinh.
Như vậy có thể nghĩ rằng ở Việt Nam, trước khi nước Văn Lang ra đời trước kia người ta cho rằng cách đây 4000 năm, thành tựu khảo cổ học  Việt Nam xác định nước Văn Lang ra đời vào thế kỷ thứ tám thiên niên kỷ I trước công nguyên tức cách ngày nay khoảng 2800 năm. Nước ta bị phong kiến phương bắc đô hộ 1000 năm. Có thể một số dòng họ ở nước ta xuất hiện sớm. Nhưng trên đại thể, thời gian Bắc thuộc là thời gian tan rã sâu sắc xã hội nguyên thuỷ ở nước ta và dòng họ thực sự ra đời rộng rãi và phổ biến ở nước ta từ những thế kỷ đầu của thiên niên kỷ II sau Công nguyên.
Trong những lĩnh vực liên quan đến họ Phan nước ta có hai vấn đề rất khó khăn trong tìm hiểu là:
1. Họ Phan nước ta xuất hiện vào thời kỳ nào trong lịch sử dân tộc?
2. Địa bàn sinh tụ họ Phan nước ta lúc khởi đầu là ở đâu?
Qua nhận thức về lịch sử dân tộc ta của nhiều nhà nghiên cứu trong đó các nhà Hán học uyên thâm thời cổ, trung đại thì lịch sử Việt Na thời xa xưa thường là sự quyện chặt của hai yếu tố: thần thoại, truyền thuyết và lịch sử. Càng lùi xa về quá khứ thì yếu tố truyền thuyết, thần thoại càng đậm đặc. Nhưng với thời gian muộn hơn thì yếu tố lịch sử lại được tăng cường. Sự xen kẽ của hai yếu tố ấy theo chiều hướng yếu tố lịch sử ngày càng tích hợp, tăng trưởng, để cuối cùng chiếm ưu thế ở thời cổ và hoàn toàn ở thời trung đại.
Căn cứ vào thành tựu của khoa học lịch sử nước ta hiện nay, ta có thể nghĩ rằng mặc dù người họ Phan đã được nhắc đến từ rất sớm với Phan Đô dâng hai con gái cho Kinh Dương Vương, Kinh Dương Vương truyền ngôi cho Lạc Long Quân, đến con Lạc Long Quân là Hùng Quốc Vương, vị Vua Hùng đầu tiên của nước Văn Lang đóng đô ở đền Hùng hiện nay. Đến đời Vua Hùng Vương thứ 18 là Hùng Duệ Vương, Ngài Phan Tây Nhạc gốc ở Ái Châu từng giúp vua đánh giặc cứu nước, được Vua Hùng gả cháu ngoại là ba nàng công chúa. Nhờ có công lớn nên được vua phong là Thành Hoàng và được thờ ở đình làng Thị Cấm và làng Hòe Thị, xã Xuân Phương, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội.
Ở nhân vật Phan Tây Nhạc, tuy vẫn còn yếu tố truyền thuyết, thần thoại, nhưng yếu tố lịch sử đã nổi trội. Ta có thể xem Ngài là khởi đầu cho lịch sử họ Phan nước ta cách đây 23 thế kỷ. Còn lịch sử nước ta, căn cứ vào sự ra đời của nhà nước đầu tiên là Văn Lang (ở thế kỷ thứ 8, Thiên niên kỷ I trước Công nguyên) thì cách ngày nay 2800 năm.
Khi ta chấp nhận Phan Tây Nhạc là nhân vật khởi đầu cho họ Phan nước ta thì đồng thời ta cũng chấp nhận địa bàn hình thành đầu tiên của họ Phan nước ta là ở Châu Ái (tức Thanh Hóa ngày nay).
Khi nghiên cứu dòng họ, ta bắt gặp một vấn đề nữa cực kỳ khó khăn gần như nan giải là tên gọi dòng họ. Tại sao dòng họ lại có tên gọi ấy. Ý nghĩa của nó là như thế nào? Về tên gọi họ Phan đến nay có không ít các giả thiết. Ở Trung Quốc, tên gọi họ Phan là do thời nhà Tây Chu thực hiện chế độ phân phong, Chu Vũ Vương (thế kỷ thứ 11 trước Công nguyên) cho cháu của Chu Văn Vương Cơ Xương là Bá Quý thực ấp ở đất Phan (vùng Cổ Thủy ở tỉnh Hà Nam, Trung Quốc), và do Bá Quý cai trị đất Phan có công nên được gia phong là Tước Bá. Năm 663 trước Công nguyên, nước Sở ở Phương Nam tiến lên thôn tính các nước nhỏ ở Phương Bắc. Vua nước Phan là Quyên  Dũng triệu tập bề tôi và phán: Nước Phan ta gặp nạn ta có điều ước: Để tưởng nhớ nước Phan ta mấy trăm năm hưng thịnh, tất cả thần dân nước Phan ta hãy lấy tên nước làm họ, họ Phan mãi mãi không quên đất tổ nước Phan.
Trung tâm tư liệu lịch sử Hoa Kỳ lại có cách giải thích khác về nguồn gốc tên gọi họ Phan. Người ta cho rằng hồi trước, ở các nước Việt Nam, Thái Lan, Myanma, có tập quán cư dân dùng một nhạc cụ giản đơn để vào môi và thổi. Nhạc cụ đó gọi là Phan, và Phan cũng là người sử dụng nhạc cụ đó.
Ở nước ta cách giải thích nguồn gốc tên gọi họ Phan như sau:
Theo truyền thuyết là từ đời nhà Chu (1068 trước Công nguyên) ở vùng Dương Việt, có một tù trưởng biết lợi dụng sông ngòi lấy nước làm ruộng giúp nhà vua làm ruộng cấy lúa nước được mùa. Để đến ơn Vua Chu cho được hưởng ruộng lộc tức thái điền và đặt tên họ ghép hai chữ thái điền với ba chấm thủy thành chữ tượng hình đọc là Phan. Người tù trưởng đó theo truyền thuyết là Phan Tất Công. Họ Phan bắt đầu ra đời từ đấy.
Việc giải mã tên gọi dòng họ, vừa là vấn đề khoa học, vừa là để thỏa mãn tính hiếu kỳ. Những giả thuyết nêu trên là theo lối duy danh định nghĩa, hoặc theo lối ước đoàn chủ quan chưa đủ sức thuyết phục.
Tuy nhiên khi nghiên cứu dòng họ, điều cốt lõi không phải là xác định tên gọi, mà chính là lịch sử phát triển cụ thể của dòng họ.
Dù sao thì sự tồn tại họ Phan ở Việt Nam và trong lịch sử dân tộc Việt Nam vẫn là một thực tế lịch sử. Con đương tiến triển về không gian và thời gian của họ Phan cũng là con đường mở rộng bờ cõi chủ yếu theo hướng nam tiến của dân tộc. Sự phát triển của họ Phan về lực lượng cũng gắn liền với sự phát triển của sức mạnh dân tộc. Trong công cuộc khai hoang lập ấp ở các châu Ô, Rí có vùng đất do họ Phan khai canh. Họ Phan làng Thanh Lương còn lưu giữ câu đối ở nhà thờ họ:
Thanh Lương đầu tám họ
Khai canh trước một làng
(Tám họ đó là: Phan, Trần, Dương, Lê, Nguyễn, Phạm, Hồ, Huỳnh).
Thực tế lịch sử nói lên rằng họ Phan đã cung cấp cho dân tộc không ít danh nhân. Các danh nhân đã góp phần làm rạng rỡ cho dân tộc, là niềm vinh dự và tự hào chính đáng của những người mang tên dòng họ Phan ta. Hiện ở nước ta từ đồng bằng, miền núi, thành phố, hải đảo khắp Bắc Trung Nam từ cực bắc Lũng Cú đến mũi Cà Mau, từ các nước trong khu vực Đông Nam Á đến cả năm châu bốn biển nhiều nơi có người họ Phan sinh sống.
Dựng lại gia phả, tộc phả hiện nay là nhiệm vụ cấp bách của mỗi gia đình cũng như đối với từng chi dòng họ để tiến tới hợp phả, khôi phục cây phả hệ nhất thống của ho Phan cả nước ta. Nó đóng góp một phần rất trọng yếu vào việc giáo dục truyền thống tốt đẹp của dòng họ, làm cho mọi người, mọi lứa tuổi, mọi thế hệ, trước hết là tầng lớp thanh niên hiểu biết sâu sắc về dòng họ của mình, tự hào chính đáng về dòng họ của mình, để đừng có bất cứ suy nghĩ và hành động nào không xứng đáng với truyền thống dòng họ, làm ô danh tổ tiên, để vượt qua mọi thách thức trong cuộc sống của một thế giới hiện đại, toàn cầu hoá, phát huy tinh hoa, sức mạnh văn hoá, sức mạnh tinh thần to lớn của dòng họ và góp sức vào cuộc đổi mới đất nước vào sự nghiệp cách mạng, xoá bỏ nghèo nàn và lạc hậu, tiến lên cùng trăm họ trong cả nước, xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng văn minh, ngẩng cao đầu tựa lưng vào dãy Trường Sơn, hướng mặt ra Thái Bình Dương lộng gió thời đại.
Truyền thống vẻ vang của dòng họ Phan là tài sản vô giá mà tổ tiên ta đã để lại cho con cháu, nổi bật là truyền thống dựng nước và giữ nước, truyền thống sản xuất và chiến đấu, truyền thống khai hoang, xây dựng xóm làng, truyền thống hiếu học, truyền thống đoàn kết, tương trợ, tương thân tương ái, truyền thống khắc phục khó khăn tiến lên phía trước, truyền thống gìn giữ bảo vệ, làm giàu và phát huy văn hoá dân tộc….
Nhận thức tầm quan trọng lớn lao của vấn đề dòng họ, các bậc thức giã ở nước ta, những trí thức dân tộc, những người am hiểu sâu sắc văn hoá dân tộc, những nhà khoa bảng uyên thâm Hán học đã sớm quan tâm nghiên cứu dòng họ, gia phả và tộc phả.
Gia phả họ Phan Tùng Mai đã có từ đời Lê (1426-1788). Ngài Phan Thế Xứng (1650-1731), đời thứ 13 Giáp phái là người khởi xướng cuốn gia phả đầu tiên của họ Phan ta. Nhưng cuốn gia phả chính thức đầu tiên của họ Phan Tùng Mai là do Ngài Phan Tuấn Trung (1685-1758) thuộc đời thứ 15 Sửu phái biên soạn. Ông đã thu thập tài liệu của các vị đi trước, dựa vào lời kể của  bà ngoại người họ Lê và lời khuyên của họ Trần (cũng là bên ngoại) để viết cuốn Phan Thế Gia Ký. Kế đó các cụ cử nhân Phan Quý Tổ (1770) và cử nhân Phan Trọng Du (1873), các vị Phan Xuân Duyên (1923), Phan Trọng Lịch và nhiều người ở các thế hệ kế tiếp sau bổ sung làm cho gia phả họ Phan ta được truyền dẫn lâu dài.
Từ khi nước nhà được khôi phục chủ quyền quốc gia, độc lập dân tộc và thống nhất tổ quốc, công cuộc nghiên cứu dòng họ và phả hệ được xúc tiến ngày càng mạnh mẽ cho đến nay. Trong lịch sử dòng họ Phan một số nhận thức, quan điểm của nhiều người đã xích lại gần nhau hơn và một số vấn đề quan trọng đã đạt được sự nhất trí:
1. Các dòng họ Phan ở Việt Nam đều nhất trí cho rằng Phan Tây Nhạc là vị Thượng Thế Thuỷ Tổ của họ Phan. Họ Phan Việt Nam khởi đầu từ thế kỳ 3 trước Công nguyên và địa bàn phát tích đầu tiên của họ Phan Việt Nam là Châu Ái (Thanh Hoá ngày nay). Đình Thị Cấm xã Xuân Phương, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội, nơi thờ Phan Tây Nhạc là Thành hoàng làm nơi hội tụ tâm linh của Phan tộc Việt Nam. Ngày 12 tháng 2 Âm lịch, ngày sinh của Phan Tây Nhạc là ngày dâng hương về cội nguồn của Phan tộc Việt Nam.
2. Hiện nay lịch sử chưa cung cấp cho ta các cứ liệu về thế thứ dòng họ Phan từ sau Phan Tây Nhạc. Cho nên lịch sử họ Phan trực tiếp phải kể từ Ngài Phan Hách. Mấy chục năm nay liên quan đến Ngài Phan Hách có hai vấn đề tranh luận là: Vấn đề thứ nhất là Ngài người gốc Việt hay gốc Chăm Pa. Nhiều ý kiến cho rằng Ngài là người Việt bản địa. Vấn đề thứ hai là năm sinh của Ngài. Hiện có 4 giả thiết là các năm 1014, 1274, 1279 và 1194. Hầu hết các ý kiến cho rằng năm sinh của Ngài là 1194. Ngài sinh vào cuối triều Lý được vinh danh là quan nội hầu nhà Lý, và đầu đời Trần được phong là Trần Triều Vương phó sư và qua đời năm 1257, thọ 63 tuổi. Ngài phát tích từ ấp Đơn Chế, phủ Hà Ba (Thanh Hoá). Mộ của Ngài được an táng tại thôn Ngãi Lăng xã Quyết viết, nay là xã Đức Yên huyện Đức Thọ tỉnh Hà Tĩnh.
3. Vấn đề thứ 3 được tìm hiểu công phu và sôi nổi hơn cả là về thân thế sự nghiệp của Ngài Phan Quang Minh. Vấn đề phức tạp là ở chỗ có hai nhân vật cùng thời mang tên là Phan Quang Minh, một người không có chức tước chỉ sinh một con và ghi là vô truyền, một người là Thống lĩnh đại tướng quân với 6 người con trai. Tham gia tìm hiểu vấn đề là cả 3 dòng họ Phan: Một ở Đông Ngạc, Từ Liêm, Hà Nội, một ở Thạch Châu, Thạch Hà, Hà Tĩnh và một ở Thừa Thiên Huế. Sự gặp mặt trao đổi nghiên cứu, đối chiếu gia phả ở 3 nơi được kết thúc bằng lễ dâng hương ở nhà thờ của Ngài Phan Quang Minh tại Thạch Châu ngày 19/5/2004 và bằng Cáo văn đoàn tụ kết thúc 600 năm anh em họ tộc mất liên lạc. Căn cứ vào Cáo văn đoàn tụ, Ngài Phan Quang Minh là con của Ngài Phan Cá Nậm, thuộc đời thứ 4 của Ngài Thuỷ Tổ Phan Hách, được gọi là Bính phái, thuộc nhánh trưởng gồm: Giáp, Ất, Bính; nhánh thứ gồm Tý, Sửu, Dần, Mão. Các con trai của Ngài là Phan Phu Tiên, Phan Hữu Giá, Phan Hữu Sum, Phan Viết Bao, Phan Viết Ngư, Phan Viết Nổi thuộc đời thứ năm của dòng họ Phan Hách. Phái Phan Quang Minh thuộc đại tôn Phan Tùng Mai. Dòng họ Phan Tùng Mai phát triển liên tục từ thế kỷ thứ 12 đến thế kỷ thứ 21 với gần 30 đời với số đinh không kể nữ là trên 1 vạn người, một dòng họ lâu đời hiếm thấy ở nước ta.
Theo kết quả nghiên cứu hiện nay thì làng Thanh Lương trước đây gọi là Thanh Kệ được thành lập từ đầu thế kỷ thứ XVI. Tham gia thành lập làng có sự hợp tác của người thuộc tám họ như đã nói trên và tám họ đó hiện nay vẫn còn được thờ tự trong đình làng. Đồng thời với việc dựng làng là việc đặt nền móng cho sự ra đời chi dòng họ Phan tại làng. Người có công trong lĩnh vực này là Ngài Phan Viết Lộc, Đô chỉ huy sứ, Quản lệnh tiền tướng quân. Ngôi mộ Ngài hiện còn ở Hiệp Khánh. Họ Phan làng Thanh Lương do sự phát triển về số dân nên từ một họ Phan đã tách ra thành 2 họ và ở cùng phe nhì trong cùng một xóm. Họ Phan gốc thì nằm phía trong gần bờ đê sông Bồ gọi là họ Phan Bá. Họ Phan được tách ra toạ thị ở phía ngoài đồng ruộng gọi là họ Phan Văn. Cả hai họ ngày nay đều tôn thờ vị thuỷ tổ là Ngài Phan Viết Lộc.
Họ Phan làng Thanh Lương từ lâu đã có tộc phả. Trước kia tộc phả viết bằng chữ Hán rồi viết chữ Nôm. Bản tộc phả hiện nay đang lưu hành là bản chữ quốc ngữ. Bản tộc phả này được biên soạn từ ngày 30/9/1955. Người phụng biên dich là cụ Phan Thúc Khiết, nhà Hàn học, từng làm hương sư, được phong làm cứu phẩm văn giai, từng có thời gian làm trưởng họ. Cuốn tộc phả này ghi chép người họ Phan từ đời thứ nhất đến đời thứ 14. Tiếp theo cuốn tộc phả này còn có thêm một bản phổ nữa ghi từ đời 14 đến đời 16 do trưởng họ hiện nay bổ sung. Từ năm 1955 đến nay đã gần 60 năm trôi qua. Hơn nửa thế kỷ đã qua là thời kỳ biến động lịch sử to lớn, chiến tranh kéo dài ác liệt, đất nước bị chia cắt thành hai miền. Gia đình và dòng họ khắp cả nước đã có những đổi thay sâu rộng, nhiều người đã qua đời và nhiều con cháu sinh sôi nảy nở đòi hỏi phải xây dựng một tộc phả mới.
Nhận nhiệm vụ quan trọng này do ông Phan Thứ, tộc trưởng họ Phan Bá làng Thanh Lương giao phó, dựa vào 2 bản tộc phổ bằng chữ quốc ngữ do trưởng họ cung cấp, tôi đã gắng sức tìm hiểu tiếp thu các thành quả nghiên cứu dòng họ nước ta nói chung và họ Phan nói riêng. Đặc biệt có ích cho tôi là các công trình tài liệu sau:
1. Cuốn sách họ Phan trong cộng đồng dân tộc Việt Nam của cụ Phan Tương NXBVH Thông tin Hà Nội 1997.
2. Phan Viết Đại Tộc Tôn Phổ. Bản chính bảo tự Phan Viết Đại Tộc từ đường thôn Tám, xã Phú Bài, Thừa Thiên Huế (1989).
3. Phan Phước Tộc đệ nhất phái phổ chí (Tiên Lộc xã) của Phúc Tân Phan Viết Xã. Phan Tộc yếu lược sử (Thừa Thiên Huế 1995).
4. Phan Thế Gia Ký họ Phan Tùng Mai Hà Tĩnh - Hà Nội (2007) Hội đồng gia tộc Phan Tùng Mai biên soạn.\
5. Phan Thế Gia Ký - Họ Phan Thuỷ Tổ Phan Hách (từ đời thứ 1 đến đời thứ 8) - Dòng Phan Quang Minh, Bính Phái - Phổ hệ Phan Phu Tiên - Hà Nội - 2011. Hội đồng gia tộc họ Phan hiệu Tùng Mai biên soạn.
6. Phan Thế Gia Ký - Họ Phan Thuỷ Tổ Phan Hách (Từ đời thứ 1 đến thứ 8) - Dòng Phan Quang Minh - Bính Phái - Phổ hệ Phan Viết Bao (Thừa Thiên Huế 2011). Hội đồng gia tộc họ Phan hiệu Tùng Mai biên soạn.
7. Gia phả một số làng Hà Cảng, Tân Phước.
Cuốn tộc phả Phan Bá làng Thanh Lương được biên soạn mới gồm ba phần:
Phần I - Lời mở đầu
Phần II - Nội dung chính
A. Sự khởi đầu của họ Phan nước ta
Từ Ngài Thượng thế Thuỷ tổ Phan Tây Nhạc (năm 258 trước Công nguyên) đến Ngài Thuỷ tổ Phan Hách (1194-1257) (15 thế kỷ).
B. Thời kỳ bắt đầu sự phát triển liên tục
Từ Ngài Thuỷ tổ Phan Hách đến Ngài Phan Viết Lộc
Từ thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XVI (4 thế kỷ)
C. Thời kỳ tiếp tục phát triển mạnh mẽ.
Từ đầu thế kỷ XVI khi họ Phan do Ngài Phan Viết Lộc xây dựng ở làng Thanh Kệ (tức làng Thanh Lương ngày nay) đến thế kỷ XXI (5 thế kỷ).
Phần III - Phụ lục
Cuốn tộc phả Phan Bá làng Thanh Lương biên soạn năm 1955 chỉ khởi đầu từ ngài Phan Viết Lộc, thế kỷ 16. Cuốn phả lần này dựa vào các nguồn tài liệu mới, lần về cội nguồn.
Trước hết là lần về Ngài Thuỷ tổ Phan Hách (thế kỷ 12). Lại còn lần về Ngài Thượng thế Thuỷ tổ Phan Tây Nhạc (thế kỷ 3 trước Công nguyên, tức là kéo dài lịch sử họ Phan ta thêm 19 thế kỷ nữa). Viết Gia Phả, tộc phả là một việc làm khó khăn phức tạp. Cuộc sống phát triển không ngừng, do đó dù gia phả, tộc phả có viết tốt đến đâu thì sau một thời gian cũng phải xem xét lại để chỉnh lý và bổ sung.
Cuốn tộc phả họ Phan Bá này mặc dù có rất nhiều cố gắng trong việc biên soạn, nhưng chắc chắn không tránh khỏi hạn chế và thiếu sót. Rất mong các bậc thức giả và bà con đồng tộc góp ý để cuốn tộc phả tiếp theo có được chất lượng cao hơn. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ do Họ giao phó tôi nhận được sự giúp đỡ, cộng tác đầy tâm huyết và rất có hiệu quả của người đồng tộc: kỹ sư Phan Văn Hiến. Xin được bày tỏ ở đây lời cảm ơn chân thành.
Hà Nội, 6-2012
GS.Phan Hữu Dật